|
On the strong demand of devotees the
shrine and religious portion of the issue XXII is repeated. Therefore Part 1
is same as the
old issue. Part II below which is exclusive to this issue
Part II
hyTlw lyK 'qyrIAW suM\IAW rihxIAW koTIAW'
jrUr pVnW jI
Part 1
Bwg iek
ieh Bwg ipCly AMk vwlw sMgqW dI BrpUr mMg qy dubwrw CwipAw igAw hY[
purwxy pwTk isrP Bwg do hI vyKx
A Special
Issue on Sikh Shrines in Pakistan
Based on Mr. Iqbal
Qaisers book
is`K Drm dy muFly AsUl qy l`Cx
is`K Drm swrI isRstI nUM iek Akwl r`b dI rcnw mMndw hY[ ies krky pUrI
ienswnIAq nUM iek mMinAw igAw[ swrI isRstI rcnw jo njr Aw rhI hY ieh pRmwqmw
dw hI rUp hY[
ADuink swieMs dy Xu`g iv`c AsI inrMkwr Akwl dI audwhrx ibjlI dy aupkrxw qoN
dy skdy hW[ ijvyN ibjlI dy krMt qoN ibnW p`Kw, hItr, blb, tIvI, kUlr sB
ivArQ ho jWdy hn qy ienW cIjW dI jwq nsl krMt krky hI huMdI hY[ so swfy sB
dy jIvn dI jV jW Awqmw auh inrMkwr dw krMt hY[ swfy aUc nIc dy hMkwr pwlxy
vI ivArQ hn[ swfI AOkwq hI kI hY krMt ibnW[ Í ikauNkI sMpUrn mn`uK jwq iek
hY is`K Drm sB qoN pihlW pRym isKwauNdw hY[Í is`KI ies s`c nUM pCwnx qy jor
idMdI hY qy s`c nUM hI r`b mMinAw igAw[ sB qoN aupr s`c. siqnwm[ so jy iksy
nUM r`b nUM imlx dI bhuq hI qWG ho jwvy qW auh s`c nUM pUrI qrW jIvn ivc
Apnw ley aus nUM Akwl dy drSn ho jwxgy[Í is`K r`b dy Bwxy jW rjw ivc rhy[
kwm, kRoD, loB, moh, hMkwr swnUM rjw vwly rsqy qoN fygdy hn[r`b dw js gw ky
jW gurbwxI rwhI AsI cVdI klw vwlw jIvn pRwpq kr skdy hW[
is`KW nUM idqw jWdw aupdyS
Í 1. is`K jwiq pwiq, vrx, goq AOr mjhb Awid nhIN mMnxw[
Í2. AMimRq vyly inq snwn krnw, sPweI r`KxI[Í
3. jpu, jwpu, svXy, cOpeI, AMndu, rihrws AOr soihly dw
nym AOr pRym swQ pwT krnw[ hr vyly pRmwqmw nUM Xwd r`Kxw[ siqnwm vwihgurU
jpnw[
Í4 kys, ikRpwn (qlvwr), k`C, kMGw AOr kVw iehnW pMj
k`ikAW dI rihq rKxI[
Í5 ds siqgurW nUM iek rUp jwxnw[ gurU gRMQ swihb nUM
gurU mMnxw, AOr Kwlsy nUM gurU dw srUp[
Í 6 Drm dI ikrq krnw[
Í7 AwpxI kmweI ivcoN dsvW ih`sw pMQ dI au`nqI vwsqy
k`Fxw[
Í 8 praupkwr prm krq`v smJxw[
Í9 mn nIvW, Bwv GumMf nhIN, miq au`cI r`KxI[
Í 10 dsqwr Bwv p`g kOmI icMnH qy kysW dw r`Kk smJ ky
sIs pr sjwauxw[
Í 11 nwrI jwq nwl Byd Bwv nhIN krnw[ lVkIAW nUM pu`qW
jyhw jwx ky ividAw dy ky lwiek bnwauxw[
is`KW ƒ mnw hY:-
Í12 iek inrMkwr Akwl qoN Cu`t hor iksy dyvI dyvqy, Avqwr AOr pYgMbr dI
aupwsnw nhIN krnI[
Í13 gurU gMRQ swihb qoN ibnW hor iksy Drm pusqk pr
inscw nhIN r`Kxw[
Í14 jMqR, mMqR, sgn, mhUrq, gRih, rwSI, SRwD, hom AOr
qrpx Awidk Brm rUp krmW pr SrDw nhIN krnI[
Í15 corI, XwrI, JUT, AinXwX, inMdw, Cl, kpt,
ivSvwsGwq, jUAw Awidk AvguxW dw sdw iqAwg krnw[
Í16 Srwb Awidk swry Aml (nSy) nhI krny[
Í17 bcn (vwiedw) krky kdy nhIN mukrnw[
Í18 ku`Tw, qmwkU, mMufn Aqy priesqRI dw sdw iqAwg
krnw[
Í19 ibgwnw h`k (irSvq Awidk) kdy nhIN lYxw[
Í20 gurduAwirAW qoN ibnW hor koeI Awpxw qIrQ AOr Dwm
nhIN smJxw[
Í21 'qyry Bwxy srb`q dw Blw' vwk Anuswr sB dw ihq
cwhuxw[
Í22 klP nhIN lwauxI, ic`ty kys nhIN cugxy[
Í23 bRwhmxI Dwrimk gRMQW, vyd purwx, ismrqIAW, rmwiex,
mhWBwrq nUM nhI mMnxw[
Í24 jwq pwq ivc ivSvwS nhIN krnw[ ieh aUc nIc jwq dw
Byd Bwv clwk bRwhmx dw pwieAw hoieAw hY[ bRhwmxI jMJU Dwgw nhI pwauxw[ nW hI
iqlk lwauxy hn[
Í25 is`K Drm Avqwr vwd nhIN mMndw ijvyN bRwhmx kihMdY
ik Plwnw r`b dw Avqwr qy iFmkw ivsnUM dw Avqwr[
Í26 is`KI dyvI dyviqAW qy isDWq nhIN mMndI[ is`KW dw
Avqwr isrP iek inrMkwr hY, AjonI hY jo Akwl hY[
Í27 mUrqI pUjw nhI krnI[
Í28 sUrj, cMdrmw, hvw, ruK dr`Kq, DrqI dI pUjw vI mnw
hY[
Í29 eysy qrW ihMdU rIqIAW sMiDAw qrpx, sUqk pwqk, cOkw
kwr dI mnwhI hY[
Í30 cwr vrn dy isDWq L nhI mMnxw[
Í31 mhUrq k`Fxy, sgn Apsgn mMnxw is`KW nUM sKq mnw hY[
Í32 qIrQ Xwqrw qy jwxw, srwD krny dI mnweI[
Í33rwSI Pl dyKxy, jMqr, mMqr qy igRhW ivc Brosw nhI
pwlxw[
Í34 hom qy j`g krn qoN mnweI[
Í35 jnm, ivAwh qy mOq qy bRwhmxI rIqW nhIN krnIAW[
Í36 kbrW, mVIAW nhIN pUjxIAW nW hI Dwgy qvIqW ivc
ivSvws rKxY[
Í37 srIrk ksrqW ijvy Xog Awsx Awid nUM Dwrimk ikRAw
nhIN igxnW[
AKy is`K ihMdU hn?
jdoN k`tVvwdI ihrn ho gey
ipCy AMimRqsr ivKy ivSv ihMdU pRISd ny Aw AKbwrI ibAwn idqw 'jI is`K ihMdU
hI hn'[ is`KW ikhw swfI iek muSkl hY qusI ihMdU lok mnu`Kqw ivroDI ivcwrDwrw
jwq pwq dy p`ky mud`eI ho[ is`KI ivc jwq pwq qy ivSvwS r`Kx dI mnweI hY[
bRhwmxo! qusI jwq pwq ivroDI gRMQW dw iqAwg kr idE, vrnAwSrm isDWq L iqlWjlI
dy idE, AsI iPr quhwfI gl qy ivcwr krWgy[ EnW dI sBw ivc Gusr Pusr SurU hoeI
qy bwd ivc c`up kIqy iKsk gey[ s`c hY bRhwmx jwq pwq kdI nhI C`f skdw[Ð
BwrqI sMivDwn PYfrl hovy
rwj pMjwbIAW dw Awpxw hovy
1947 qoN pihlW kWgrs ny ikhw sI ik Bwrq iek sMGI dys hovygw[ pr A`j AslI
qwkq kyNdr ny Awpxy kol r`KI hY qy pMjwb AMdr jo srkwrW bxdIAW AweIAW hn
ienW dy p`ly kuJ ijAwdw nhI @dw[ mwmly qy tYksW dy muK sroq qW kyNdr kol hn[
AsIN iksy Kwilsqwn vwilsqwn dy mudeI nhIN hW[ Xwd rhy BwrqI sMivDwn nwgirkW
dI ibhqrI leI hr auswrU sMvwd qy crcw dI Ku`l idMdw hY bySrqy ik iksy kwnUMn
dI aulMGnw nw hovy[ so Amn pUrbk votW dy bhumq rWhI lok AwpxI ibhqrI leI kuJ
vI cux skdy hn[ pMjwb muK qOr qy dilq lokW dw dys hY[ Xwd rhy bRwhmx ny mUl
rUp ivc j`t L vI SUdr dI SRyxI ivc hI riKAw hY[ 2000 swl purwxy mhW Bwrq
ijhy purwqn ihMdU gRMQ qW pMjwb L piqq dys igxdy Awey hn, ikauik, “ieQy SUdr
cVq 'c hY, lok jwq pwq nhIN mMndy, jnwnI L ijAwdw AjwdI hY qy lok Srwb pIdy
hn[” EDr is`K Drm isDWq Awpxy Awp L SUdr nwl joVdw hY[ so nwnk, goibMd isMG,
kbIr, rivdws, nwmdyv dy is`K jW ieh kih lE gurU gRMQ dy aupwSk Awpxw Ku`d dw
rwj pMjwb ivc hyT ilKy kwrnW krky cw@dy hn[ (ieQy mUl v`f AkwrI lyK L bhuq
hI CWt idqw igAw hY[)
is`K Drm isDWq hI rwj dI bKSS krdw hY[ is`K rwj dI ie`Cw dw sMklp drAsl Drm
dy mUl isDWq ivc hI CipAw ipAw hY[
AmUmn mwVy bMidAW dI ip`T qy irAwsq dI qwkq Aw KloNdI hY qy iPr gurbwxI qoN
auswry gey gurmu`K dw pMgw hkUmq nwl pY jWdw hY[ ijsdw bweI pRwfkt (By
Product) svYrwj huMdw hY[
gurU dw Awsw koeI pMjwbI rwj KVw krnw nhIN huMdw, auhdw mksd qW mnuKqw dw
kilAwx hY[ du`K, su`K, iPkrW, musIbqW, pIVw qoN mnu`K nUM Awjwd krwauxw[
gurU nwnk ny bwdSwh bwbr nUM ihMdusqwn qy hmlw krn leI pRyrnw id`qI[ iPr
jdoN bwbr dy hmly vyly lutmwr qy kqilAwm hoeI qW swihb ny bwbr iKlwP hI Avwj
bulMd kr id`qI[ "pwp kI jM\lY kwbloN DwieAw"[
(hor dyKo bwby dI rukndIn nwl goSt [..vwsI s`c Sihr dy gaus kuqb
KudweI[...aunW dw BE cukwieAw ilv eykw lweI ]..vsn bygm Sihr ivc icMqw nhIN
kweI])
dUsry gurU qy iek vyrW hmwXU qlvwr cu`k lYNdw hY[ btwly dy kuJ bRwhmx qIsry
gurU dI Skwieq bwdSwh Akbr kol krdy hn[ bwdSwh Ku`d qPqIS auprMq pRBwvq ho
mOjUdw AMimRqsr dy ielwky dI jgIr gurU swihb nUM dyNdw hY[ pr Esy Akbr dw
jwnSIn jhWgIr pMcm nwnk L ShId kr iddw hY[ sqvyN nwnk nUM vI id`lI drbwr qo
sMmn Aw jWdy hn[ ATvW nwnk qW AOrMgzyb dI kichrI Bugqn auprMq joqI joq
smwaudY[ nOvyN nUM vI hkUmq ShId kr idMdI hY[ dsvW nwnk AsUl dI Kwqr Awpxw
smu`cw pRvwr ieQoN qk ik pOxy Cy qy pOxy 9 swl dy b`cy vI ShId krvw idMdw
hY[ eysy pMgy vwly isDWq kwrn mugl srkwr dw koeI Aihlkwr iek BwVy dy t`tU L
Byj suqy pey dsvyN nwnk qy ktwr dw vwr krvwaudw hY[ Blw koeI rwjw mhwrwjw
iek swDU PkIr L ShId ikE krygw? gl smJx vwlI hY[
ieqhws 'c AwauNdw hY ik dsvyN nwnk dy is`K iek vyrW b`icAW dI inAweI KYhVy
pY gey ik 'swihb swnUM vI rwj bKSo, AsI kdoN qk ju`qIAW KWdy rhWgyy?' swihb
ny audoN ikhw ik quhwfw qW rwj dunIAW qy hoxY[ pr is`KW ij`d hI kr leI qy
m`D pMjwb (Bwv pUrbI pMjwb) dy rwj dw vr mMigAw[ quTy swihb ny iPr bKSsW
kIqIAW[(dyKo pRwcIn pMQ pRkwS) ikMnI hYrwnI dI g`l hY ik 250 swl auprMq m`D
pMjwb hI iPr is`KW dw ielwkw 1966 ivc AYlwinAw igAw[
gurU dsm pwqSwh dy vyly jW aus qoN auprMq ilKy gey lg pg swry gRMQW ivc bVw
sp`St ijkr imldw hY gurU swihb ny audoN iek dohrw aucwirAw ik A`gy qoN
gurbwxI Bwv gRMQ swihb hI is`KW dw gurU hY qy is`KW dw Awpxw rwj hovygw[ieh
dohrw svyry Swm is`K AwpxIAW ArdwsW smyN twhrW lw lw pVdy hn[ A`j kl srkwr
ny Awpxy keI ip`TU sMqW mhMqW dy rwhI ieh dohrw keI QweI bMd krvwieAw hoieAw
hY[ “..AwigAw BeI Akwl kI [qbY clwieE pMQ [sB isKn ko hukmu hY gurU mwinE
gRMQ [ . ..rwj krygw Kwlsw AwkI rhy nw koie]
gurU swihb dy clwxy qoN bwAd Bwv 1717 eI . ivc qW iek is`K ny ilKqI rUp
'pRym sumwrg' ivc is`K rwj dy sMivDwn dI GVnw kIqI[
jdoN Aihmd Swh AbdwlI dy eylcI (rwjdUq) ny is`Kw Agy qjvIz r`KI ik qusI
bwdSwhI POzW L qMg krnw C`f idE hkUmq quhwL iek v`fy ielwky dI nvwbI bKSdI
hY[ is`KW ikhw ik gurU ny swL svrwj dw vr idqw hY AsI qyrI jgIrI L c`txY?
“hmko siqgur bcn pihSwhI.... hm rwKq piqSwhI dwvw[... siqgur bcn n KwlI
jwie[(dyKo pMQ pRkwS)
eysy pMQ pRkwS ivc ijkr hY ik ikvy gurU ny pMjwb dy dilq lokW L pwqSwhI
bKSI:- sq snwiq AO bwrh jwq[jwn nih rwjnIq kI bwq[j`t bUt kihN ijNh
jgmWhIN[luhwr qRKwx huq jwq kmInI[CIpo klwl nIcn pY ikRpw kInI[gu`jr gvwr
hIr kmjwq[ kMboie sUdn koie puCy n bwq[ JIvr nweI roVy GuimAwr[ swiexI
suinAwry cUVHy cimAwr[B`t AO bRwhmx huqy mMgvwr[bhurUpIey lubwxy AO GuimAwr[
ien grIb isMGn ko dXy piqSwhI ey Xwd rKYN hmrI guirAweI[
pMjwbIAW dI v`KrI pCwx pMjwbIAW coN AwrIAw smwjIAW vrgy isrP koeI 2-4 % lok
hI Aijhy hn ijhVy AwpxI bolI XU pI vwlI ilKwauNdy hn[ ies krky auh Awpxy
krq`bI pMjwbI hox dw mwx qy ruqbw guAw bihMdy hn[ nPrq ienHW nwl vI nhI
ivcwry vrglw gey sn[
pMjwb dI bwkI swrI jnqw pMjwbI hY jW is`K hY qy Awpxy siBAwcwr qy mwx krdI
hY[ hWlwik iPlmW qy PYSn dy Asr qihq keIAW ny kys ktvw r`Ky hn[ pr ieh iek
Atl s`cweI hY ik Bwrq dy lokW ivcoN swbq kysW, dwhVI qy dsqwr vwlw pMjwbI
is`K Al`g hI idsdy hn[
iPr is`KW dy gurU ny vI bVw sp`St Purmwn dy r`iKAw hY ik is`K ihMdU muslmwnW
qoN vKry hn[( dyKo gurU gRMQ swihb pMnw 1136) so is`KW dI qW pCwx hI v`KrI[
dunIAW dy Dwrimk ivdvwnW ny ieh svIkwr kIqw hY ik is`K Drm ihMdU Drm qoN
Al`g hY ijvyN ieslwm eIsweI mq qoN Al`g hY[
ieqhwisk qOr qy vI pMjwbI lok bwkI dy ihMdusqwnIAW qoN Al`g hn[ dyKo Ku`d
ihMdUAW dy purwqn gRMQW ijvyN mhwBwrq (8.27.71.66), rwjiqrMgnI (klHx), mMnU
ismRqI (11-40) qy m`qsY purwx (lVI 16) ny mMinAW hY ik pMjwbI lok hn Aqy ieh
bwkI dy ihMdUAW nwloN Al`g hn[audoN Ajy is`K Drm qW jMimAw nhIN sI[ gurU
nwnk ny jdoN sWJw lMgr clwieAw qy dsvyN nwnk ny iek SUdr dy jUTy bwty ivcoN
KqrI qy bRwhmx nUM jdoN AMimRq Ckw idqw qW iek ieMklwb Aw igAw[ gurU ny ienW
nUM iek kr idqw qy BweI BweI bxw idqw[
pMjwb dy is`K iek v`KrI qy pUrI Xogqw vwlI kOm- imhr isMG c`Fw ny bVI
KUbsUrq ikqwb ilKI sI ik ''is`K iek kOm'' bwAd ivc guris`K ivdvwn AYfvokyt
gurmIq isMG ny vI ies L hor in`gr kIqw[iek rwjnIqI SwsqrI ny ieQoN q`k jrUr
ilK idqw sI ik jy is`K kOm nhIN qW kOm Sbd dI pRBwSw bdlnI pvygI[ kOm Sbd dy
mwieny huMdy hn lokW dw iek smUh ijMnW dw ipCokV sWJw, sWJI bolI, siBAwcwr,
pRMprwvW qy ieqhws[ so kOm dI pRIBwSw 'c pMjwb dy is`K pUrI qrW Xogqw r`Kdy
hn[
iek sp`St Kyqr (A Well Defined Territory within India)-1947 auprMq is`KW
pMjwbI boldw sUbw mMigAw[1948 qoN 1966 q`k cly lMmy sMGrS auprMq iPr srkwr
ny pMjwbI boldw sUbw qrwSx dI ibjwey is`K sUbw idqw[so bwvjUd muSklW qy
kqilAwmW dy is`K lihr iek sp`St idSw 'c nrMqr vD rhI ey[
ieQoN dI v`KrI bolI : pMjwbI pMjwbI bolI dunIAW dIAW v`fIAW qy purwqn sqMqr
bolIAW ivco hY ijsdI AwpxI iek vKrI ilpI gurmuKI hY[ gurU swihb qoN pihlW
ies ilpI dy Al`g nW hoieAw krdy sn[
A`j ihMdU rwStr pMjwbI ivc ihMdI dw rlw pwaux leI A`fI cotI dw jor lw irhw
hY[ Xwd rhy pMjwbI dw swihqk ieqhws ihMdI qoN bhuq purwxw hY[ pMjwbI dI
pihlI ilKq 8-9 sdI ivc hI vyKx nUM imldI hY[
ShwdqW dw islslw auNj qW is`K kOm hr p`K qoN Awpxy Awp ivc rwj dI Xogqw
r`KdI hY, pr ienW XogqwvW ivc iek hor vwDw dunIAW qoN inAwrw hY[ienswn vwsqy
sB qoN ipAwrI cIj aus dw Awpxw Awp huMdw hY[ pMjwbI Awpxy Awp nUM rwj qoN
kurbwn krn ligAW jrw nhI iJjkdy[ kdI kdI qW ShIdIAW dI JVI lw idMdy hn[
ATwrvIN sdI ivc jdoN ienW dy isrW dy mu`l pY rhy sn qW ShId lok iek AKwx
pwieAw krdy sn:- “mMnU AswVI dwqrI, AsIN mMnU dy soey[ ijE ijE mMnU v`Fdw
A`sI dux svwey hoie[”
'pMjwbI rwj' iek ieqhwsk s`cweI gurU goibMMd isMG jI pwqSwh ny Awp ky
pMcwieq nwl pMjwb vl qor idqw[ iek cmqkwr hoieAw[[ieMnW ny pMjwb 'c
AwauNidAW swr hI BVQU pw id`qw[ sMn 1710 eI ivc is`KW ny pMjwb dw v`fw ih`sw
Ajwd krvw ilAw[ aus vyly dIAW srkwrI KuPIAw irportW (AKbwrwq ie
drbwr-ie-mOlw) muqwibk ieh SUdr bgwvq sI[
AkqUsr 1708 nUM nMdyV ivKy bMdw bhwdur nUM pMQ dw jQydwr Qwp ky pMcwieq nwl
pMjwb vl qor idqw[ iek cmqkwr hoieAw[[ieMnW ny pMjwb 'c AwauNidAW swr hI
BVQU pw id`qw[ sMn 1710 eI ivc is`KW ny pMjwb dw v`fw ih`sw Ajwd krvw ilAw[
aus vyly dIAW srkwrI KuPIAw irportW (AKbwrwq ie drbwr-ie-mOlw) muqwibk ieh
SUdr bgwvq sI[
AwiKr bMdw PiVAw igAw qy 9 jUn 1716 nUM qsIhy dy ky ShId kr idqw igAw[ aus
auprMq srkwr ny AYlwn kr idqw ik ij`Qy ikqy vI is`K njr Awey aus dw isr klm
kr idqw jwvy qy srkwr pwsoN ienwm lY ilAw jwvy[
1760 dy nyVy qyVy ienW ny idlI qoN lY pySwvr qk ij`Qy ikqy vI ho sikAw
ielwky ml ley[ 1799 eI .qoN mhwrwjw rxjIq isMG ny ienHW CotIAW motIAW
irAwsqW nUM iek krky iek Aijhw rwj idqw ijs dI mjHbI sihnSIlqw qy mnuKI
AiDkwrW dI rwKI p`Ko dunIAW dy ieqhws ivc imswl imlxI AsMBv hY[ ieh shI
mwihinAW ivc iek Drm inrp`K rwj sI ijs dy bhuqy vzIr gYr is`K sn[pr bdiksmqI
ik bRwhmxW qyN gYr-pMjwbIAW dI kIqI g`dwrI kwrn rwj qy AMgryjW dw kbjw ho
igAw [
1947 'c bxdw bxdw rih igAw 1947 'c jdoN AMgryjW Bwrq nUM C`fxw sI qW aus
smyN suAwl auiTAw ik rwj dI vwgfor ikMnU id`qI jwvy[ ikRps imSn qy kYbIint
imSn ny audoN hkUmq dIAW vwrs iqMn PrIkW dI inSwndyhI kIqI Bwv 1) ihMdU,
2)muslmwn qy 3) is`K[ pr bdiksmqI ik aus vkq is`KW dI sMpUrn lIfriSp gYr
rwjnIqk ijhy Dwrimk AYjItytrW dy h`Q ivc sI [
rwj dw Awpxw inSwn Ajoky ivdvwnW ny is`K rwj leI v`Krw inSwn swihb bxwieAw
hY[ ieh 2 : 3 dy Anupwq dI nIlI Awieq hY ijs dy mu`F Bwv fMfy vwly pwsy pIlI
smkon iqkox hY ijsdy m`D ivc hry rMg dw KMfw c`kr hY[(swry is`K ieqhwisk
gRMQW Anuswr inSwn swihb dw rMg nIlW hY[)
Bwg dUjw (ivswhGwq)
jy do kOmW iek`TIAW hoxgIAW qW byienswPIAW hoxIAW suBwvk hn[ kdI vI iek kOm
dUsry SrIk L ienswP nhI dy skdI[ ieho kwrn hY pMjwbIAW nwl qrW qrW dy p`Kpwq
kIqy jWdy hn[
ijvyN AsW pihly Bwg 'c dyiKAw hY ik pMjwbIAW dI hr p`K qoN Awpxy rwj dI
Xogqw bxdI hY[ pr 1947 vyly BolI BwlI is`K lIfriSp kWgrsIAW dy JWsy 'c Aw
geI[ ijnW muglW dy kIqy julmW nUM vI ipCy C`f idqw[1947 qoN pihlW kWgrs ny
pMjwbI rwj qk dyx dw iekrwr kIqw qy iPr mukr gey[ hwlWik:-
13 dsMbr 1946 nUM sivDwn GVnI kmytI ny fw.rijMdr pRswid dI pRDwngI qihq hyT
iliKAw mqw pws kIqw[ ''Al`g Al`g Ajwd eIkweIAW (Independent units) dw mulk
Bwrq iek Ajwd lokqMqr hovygw[ ijQy G`t igxqIAW qy pCVy lokW qy ielwikAW
vwsqy rwKvyN aupwA hoxgy"
ieMfIAn nYSnl kWgrs ny 1929 eI: dy lwhOr sYSn ivc mqw pws kIqw :''AzwdI qoN
bwAd dyS qy koeI Aijhw ivDwn lwgU nhIN kIqw jwvygw ijhVw G`t-igxqIAW nUM
pRvwn nw hovygw[''
1931 eI: iv`c gurduAwrw sIs gMj swihb id`lI ivKy mhwqmw gWDI ny ikhw :
"lwhOr sYSn iv`c mqw pws kIqw hY ik auh G`t igxqIAW dy mwmly bwry nw koeI
Aijhw smJOqw krygI Aqy nw hI Aijhy iksy smJOqy dI iDr bxygI ijhVw smJOqw G`t
igxqIAW nUM pRvwn nw hovygw[ ." (XMg ieMfIAw 19 mwrc, 1939)
6 julweI sMn 1946 nUM Awl ieMfIAw kWgrs kmytI dy klk`qy iejlws ivKy kWgrs
pRDwn pMifq nihrU ny ikhw sI : "pMjwb dy bhwdr is`K ivSyS slUk dy AiDkwrI
hn[ies ivc koeI muSkl njr nhIN AwaudI ik ihMdusqwn dy auqr ivc iek Ajyhw
iK`qw v`Krw kr id`qw jwvy ijQy is`K vI suqMqRqw dw in`G mwx skx[''
iPr AjwdI qoN pihlW kWgrs ny Awpxy Awm AjlwsW ivc keI vwrI mqy pws kIqy sn
ik AjwdI auprMq auh Bwrq dys dw BwSweI sUibAW ivc punrgTn krygI[
vwiedy inBwauxy qy dUr dI gl, AjwdI imlidAW swr kWgrsIAW ny G`t igxqIAW
pwsoN auh swry AKiqAwr Koh ley ijhVy AMgryjW dy r`Ky sn[is`KW koloN v`KrI
cox pRxwlI dw h`k 30 dsMbr 1948 dy pRsqwv qihq Koh ilAw igAw[
is`KW nUM v`K Drm qslIm krn vwlI m`d sMivDwn 'co k`F idqI geI qy Dwrw 25 ivc
iehnW nUM ihMdU AYlwn idqw igAw[
pr nwl hI aunW h`kW qoN vI vwiJAW kr idqw igAw jo ihMdUAW nUM idqy gey sn[
audwhrx vjoN ijhVw p`tIdrj jwqW qy kbIilAW leI rwKvwkrn huMdw hY aus qoN
is`KW nUM vwiJAW kr idqw igAw[ KYr bVI hI j`dojihd mgro sMn 1956 ivc is`KW
dIAW isrP cwr AnUsUicq jwqW nUM rwKvWkrn dw h`k dyxw mMny[
eysy krky sMivDwn jo 26 jnvrI 1950 lwgU hoieAW is`K numwieidAW ny sMivDwn
nUM mMjUr nw kIqw qy dsqKq nhIN kIqy[ pr kWgrsIAW koeI pRvwh nw kIqI[ jdoN
is`KW ny pRDwn mMqrI nUM aus dy vwiedy Xwd idvwey qW nihrU ny ikhw, ''hux
hwlwq bdl cuky ny[''
Ajwd irAwsqW (sovIAq rUs vrgIAW) bxwaux dy ibjwey jW iPr sMGI (Federal) mulk
bxwaux dI ibjwey Bwrq nUM kyNdrI ikRq (unitary) bxw idqw igAw[ A`j hkUmq
dIAW mu`K qwkqW kyNdr kol hn[ tYksW dw v`fw ih`sw kyNdr hI iek`Tw krdw hY qy
AwpxI mrjI Anuswr sUibAW 'c G`t v`D vMfdw hY[
1947 'c ijilAW dy ifptI kimSnrW nUM srkUlr jwrI kIqy gey ijs ivc iliKAw igAw
ik is`K jrwiem pySw kOm hY ienW qy ingwh r`KI jwvy[ iek is`K s.kpUr isMG fI
sI ny jdo srkUlr dw ivroD kIqw qW aus nUM nOkrI 'coN k`F idqw igAw[
1947 qoN qurMq bwd kuJ kwgrsI is`KW L mnwaux dI koiSS kIqI geI ik auh jnqk
qOr qy kys ktvwaux qy ieh AYlwn krn ik Kwlsw pMQ ihMdU Drm
dI r`iKAw leI KVw kIqw igAw sI[ iek auGy kWgrsI nirMjn isMG ny ies gupq cwl
dw pwj audyV idqw[ swbkw aup rwStrpqI ikRSn kWq dy ipqw mhwSw ikRSn dw ies
swjS ivc rol swhmxy AwieAw[
v`fw Pryb krky mwrc 1948 ivc AkwlI dl pwrtI BMg kr idqI geI qy swirAW nUM
kWgrs ivc Swml kr ilAw igAw[
lokqMqrI nwhry "pMjwbI sUbw ijMdwbwd'' kihx qy pwbMdI lw idqI geI jo Aj qk
jwrI hY[
jdoN pMjwbI bolI dy ADwr qy sUbw mMg 1948 ivc sMGrS ArMiBAw qW 1966 qk Bwv18
swl dw lMmw smW cilAw[ iek mOkw Aijhw vI AwieAw ik 56000 qoN v`D is`K jylW
'c sn[
1966 'c jdoN pMjwb ny pMjwbI sUbw dyxw mMinAW vI qW jwx bu`J ky keI pMjwbI
boldy ielwky ihmwcl hirAwxw qy rwjsQwn nUM dy idqy gey[ qy cMfIgV L ivcy
lmkdw C`f idqw[
drSn isMG PyrUmwn jo cMfIgV pMjwb nUM idqy jwx leI 15 Agsq 1969 qoN lY ky 74
idn lMmI Bu`K hVqwl 'c irs irs ky ky 27 AkqUbr nUM ShId hoieAw[ srkwr ny
AYlwn kIqw sI ik cMfIgVH bwry PYslW bjt qoN pihlW lY ilAw jwvygw[ A`j 38 swl
ho gey ny bjt sYSnw nUM AwauNdy[
Bwrq srkwr ny byeImwnI nIqI qihq dirAwvW dy pwxI nUM dUsry sUibAW ivc KVn
dIAW skImW pUrIAW kr leIAW hn[pMjwbI lokW dI ikMnI bdiksmqI hY ik hVW vyly
dirAw nukswn krn pMjwbIAW dw qy AOV vyly pwxI vrqx hirAwxw qy rwjsQwn[
pMjwb dI snAq L ikvyN brbwd kIqw igAw hY qy jw irhw hY, eysy rswly ivc dUsry
pMinAW qy dyK skdy ho[
isiKAw dy Kyqr ivc pMjwb L ikvy brbwd kIqw igAw auh Agly siPAW ivc pVo[
mIfIAw - kI qusIN mMnogy ik pMjwbI dy swry AKbwrW, rswilAW dI kul C`px igxqI
10 l`K qoN Q`ly hY[mIfIey qy pUrw srkwrI kMtrol hY[ ivfMbxw dyKo pMjwbI dw
iek nvW AKbwr cMfIgVoN Ais`Dy qOr qy AjYsIAW ny hI SurU kr idqw hY jo vMfIAW
pwaux dw kMm kr irhw hY[ ihMdI dI AKbwrW dI ieQy Brmwr Aw geI hY [
tI vI cYnlW qy sKq srkwrI kMtrol hY[ ikhw jWdw hY ik pMjwbI dIAW pMj s`q
cYnlW vI AjYNsIAW hI clvw rhIAW hn[ iek vI inrol is`K cYnl SurU nhIN hoieAw[
pMjwb sbMDI jwxkwrI p`KoN kOm nUM dbyl bxw idqw igAw hY[
is`KI nUM ihMdU Drm ivc jjb krn dy auprwly: is`KI nUM jjb krn leI srkwr ny
GyrwbMdI kr leI hY[ ieh smJdy hn ik b`uD Drm L Kqm kr idqw sI ies krky isKI
L vI hVp skxgy[ ienHW k`tVvwdIAW nUM Xwd rKxw cwhIdw hY nwnk dw PlsPw Gr Gr
ivc gurU gRMQ dy rUp ivc mOjUd hY[ boDIAW kol ies cIj dI Gwt sI[
pMjwbI bolI nUM Kqm krn dIAW swjSw jorW qy hn[
snAq qW brbwd hY pMjwb ivc[ qy guAwFI sUibAW ivc tYks irAwieqW dy ky EDr iKc
leI geI hY[
beIAw dI POj pMjwb ivc : bwhroN grIb lok Aw ApxI rojI rotI kmw rhy hn[ ieh
cMgI gl hY[ pr ienW nUM ieh AKiqAwr nhIN hoxw cwhIdy ik auh swfIAW srkwrW
ivc dKl AMdwjI krn[ ijvy pMjwb dy gvWFI sUibAW jMmU kSmIr, ihmwcl, auqrWcl
qy rwjsQwn ivc pMjwbI lok jmIn nhIN KrId skdy pr pMjwb Aijhw kwnUMn nhIN bxw
skdw[ jy koeI pwrtI koiSS vI krygI qW srkwr BMg kr idqI jwvygI[ srkwr dI
koiSs hY ik ieh pMjwb ivc vs ky ieQoN dw swrw siBAwcwr nSt kr dyx qy pMjwb
ihMdI sUbw bx jwvy[
tYksW dw btvwrw qy pMjwb dw SoSx: muK tYks ijvyN Awmdn tYks, AYksweIj qy
kstm vYlQ tYks Awid sB kyNdr srkwr Ku`d augrwauNdI hY[ rwjW dy ih`sy qW
AYvyN Cwx bUrw hI Awaudw hY[ kyNdr iPr AwpxI mrjI Anuswr iksy sUby nUM v`D
qy iksy sUby nUM G`t grWtw idMdw hY[ pMjwb nwl lMmy Arsy qoN byeImwnI ho rhI
hY[
is`KW dI AnusUicq jwqW nUM rwKvWkrn nhIN[ k`tVvwdIAW ny v`fw p`Kpwq krky
pMjwb dIAW isrP cwr jwqW nUM hI rIjrvySn dw Pwiedw dy r`iKAw bwkI vWJIAW hn[
Aijhy p`Kpwq dI dunIAW 'c hor imswl nhIN[
is`KW nUM sbk isKwxw - sMn 1948 'c jdoN mhwqmw gWDI nUM iek mrwTI n`QU rwm
gofsy ny golImwr Kqm kr idqw jW iPr sMn 1997 nUM iek qiml bIbI ny rwjIv gWDI
dy icQVy aufw idqy qW koeI kqilAwm nhIN sn hoey[ pr jdoN byAMq isMG qy sqvMq
isMG ny ieMdrw gWDI mwrI qW pUrI is`K kOm nUM sjw dyx qy frwaux Kwqr hjwrW
is`KW nUM jIidAW swV idqw igAw[
JUTy puils mukwbly bxwauxw - is`KW dy m`ky hrmMdr swihb auqy jdoN sMn 1984
'c POj ny hmlw kIqw qW SrDwlUAW dy idl PIqw PIqw ho gey[ auprMq jdoN is`KW
ny qih kr ilAw ik hux AjwdI bgYr gujwrw nhIN qW kyNdr srkwr ny puils nUM
AijhIAW hdwieqW jwrI kr idqIAW ik ijhVy pMjwbI Awpxy rwj dw drd idl ivc rKdy
hn aunW nUM ibnW koeI muk`dmw clwey itkwxy lw idqw jwvy[ aus vkq iPr pMjwbI
puils mulwjmW nUM vrglw ky Srwb qy hor nSIlIAW cIjW Kuvw ky
PVy hoey muMifAW dy rwq vyly kql krvw idqy jWdy[aunW byksUr ShIdW dw KUn iek
idn jrUr rMg ilAweygw[ kyNdr dI v`fI clwkI dyKo ik hyTly p`Dr dy pMjwbI kwql
pulsIAW qy qW mukdmy clwey pr auh APsr ijMnW dy hukm nwl kql kIqy jWdy sn
aunW dw vwl ivMgw nhI hoieAw[
kOm nUM AmlI bxw dyxw locdy ny -A`j pMjwb srkwr dy tYks bjt dw iek iqhweI
niSAW qoN Aw irhw hY[A`j myry ipAwry pMjwb L AmlI bxw idqw hY[ A`j pMjwb 'c
ielYkSnW mOky nvyN qoN nvyN iksm dy niSAW dw suAwd lokW nUM duAwieAw jWdw
hY[ srkwr dy A`K n`k qy kMn aus vyly ikQy huMdy hn?
POj 'c BrqI vyly pwbMdIAW - Bwrq jdoN Ajwd hoieAw qW POj dw lgpg iek iqhweI
ih`sw pMjwb qoN sI[ Bwrq ivc pihlI vwrI hoieAY ik POj 'c AW hoeIAW hn[ eyQy
nW rok lweI[ pMjwbIAW dI igxqI qy pwbMdI lw idqI hY ik 1%qoN ijAwdw, rMgrUt
pMjwb qoN nhIN lYNxy[ auNj Bwrq dw sMivDwn kihMdw hY ik srkwrI nOkrI vyly
aumIdvwr dI kwblIAq hI dyKI jwvygI[ bRwhmxW dI igxqI Bwrq ivc koeI 1% hY pr
15% qoN v`D nOkrIAW bRwhmxW ny sWBIAW hoeIAW hn[ eyQy nW rok lweI[
1984 'c is`K kyNdr qy hmlw ikauNik is`KI AMdr Drm qy rwjnIqI iGau iKcVI hY
qy ies dw kyNdr hrmMdr swihb dy nwl hI KVw hrmMdr dw smkwlI Akwl qKq hY[
srkwr ny swjS qihq Akwl qKq nUM Fih FyrI kr idqw[ sMq jrnYl isMG iBMfrwvwly
qy myjr jnrl subyg isMG nUM ShId hoxw ipAw[ pr kyNdr nUM pqw l`g igAw ik
gurU goibMd isMG dy lwl scmuc svw svw l`K nwl iBVn dI ihMmq rKdy hn[
AsI isrP Awpxw rwj mMgdy qy srb`q dy Bly dy AsUl qihq guAWFI sUibAW qy lokW
SuBicMqk hW[
(ieh mUl lyK dw iek AMS mwqR hY[ pUrw lyK vyb sweIt qy dyKo:
www.punjabmonitor.com /XXI/Khalistan.htm ) Ð
pMjwbIAW 'c Put ikvy pweI geI
(hyTlw lyK mUl lyK dw iek Cotw ijhw AMS mwqR hY pUrw lyK vYb sweIt qoN pVo
jW iPr swQoN purwxw AMk KrId lE jI:-
www.punjabmonitor.com/XX/Punjabis%20Divided.htm
sMn 1800 eI. vyly pMjwb ivc koeI mMdr nhI sI @dw[ (jI hW !) pr eyQy do mzhb
sn: ieslwm qy ihMdU[ gurUAW L mMnx vwlw inrMkwr dw pujwrI 'ihMdU' bkwiedw
kysDwrI sI[ pr aus dw siBAwcwr ihMdU sI[ ihMd dy AMgryj hukmrwn pMjwb dI ies
iek kRoV gYr muslmwn AbwdI L is`K igxdy sn [ …KYr A`j pMjwbI smwj ivc vMfIAW
sp`St hn[ 150 swl pihlW AijhIAW vMfIAW jW Dwrimk qlKIAW nhIN sn[
jdoN APgwnisqwn dw bwdSwh Swh jmwn sMn 1799 vyly ihMdosqwn qoN kwbul nUM prq
irhw sI qy mgry m`cI lu`tmwr, mwrDwV qoN duKI hoey lwhOr dy vsnIkW ny Awp s:
rxjIq isMG nUM bulwvw ByijAw ik auh lwhOr qy hmlw kry[ drKwsq dyx vwilAW ivc
mIAW ASk hUsYn, hkIm hwikm rwey, BweI gurbKS isMG, qy syT jvwlw pRswid vrgy
keI sjx purK sn[
so jdoN iPr rxjIq isMG mhwrwjw bixAw ausdy vjIr bxy pMjwbI muslmwn, pMjwbI
bRwhmx, fogry, K`qrI qy kuJ XU pI dy BeIey qy isMG iek vI nW[ (dIvwn mohkm
cMd smu`cI is`K POj dw 1806- 1814 q`k kmWfr ien cIP sI[)isMG srdwr isrP POj
dy jrnYl huMdy sn[
AMgryj hmly mOky Swh muhMmd dI ilKI vwr qW jrw ghu nwl qko[ …pMjwb qy AMgryj
ny hmlw kIqw qW pUrbIAW aus dI mdd kIqI[ 1848-49 sMn 'c jo AMgryzW nwl
lVweIAW hoeIAW pMjwbIAW ny AMgryzW nUM nwnI dw du`D Xwd krw idqw[ hwlW ik
aunW keI drbwrI KrIdy hoey sn [ ieh pMjwbIAW dI eykqw dI is`Kr sI[
ij`q auprMq AMgryj ny pMjwbIAW L jo jlIl kIqw aus dw vrnx pVn lwiek hY[
is`KI, is`KW qy is`K rwj iKlwP 'mhwn BMfI pRcwr muihMm' ivFI geI[ muslmwnW
qy is`KW ivc nPrq pYdw krn leI keI ilKqW ilKIAW[ pMjwbIAW L EdoN d`isAw igAw
ik ihMdU Drm is`K Drm qoN v`K @dw hY[ hr srdw pu`jdw Awpxy Awp L is`K
AKvwaux qoN kqrwaux lg ipAw[ pMjwbI zzbw FihMdIAw klW ivc sI[ ies dw sbUq hn
aus vyly dy mrdm SumwrI dy AMkVy [
1857 dy gdr vyly pMjwbIAW AMgryj dI mdd kIqI qy bHeIAW dI pweI BwjI moV
idqI[
Xwd rhy AMgryj 'pwVo qy rwj kro' dI nIqI qy cl irhw sI[ Edo AMgryj dw swrw
dPqrI bwbU bMgwlI qy pUrbIAw sI[ bwbUAW ny f`t ky is`KI L bdnwm krn ivc
AMgryjW dI mdd kIqI[ k`lkiqE suAwmI idAwnMd L pMjwb s`idAw igAw[ pMjwb srkwr
dy sk`qr dIAW suAwmI nwl gupq mulwkwqW hoeIAW[ swijS qihq suAwmI ny
gurduAwirAW qoN pRcwr ArMiBAw[ suAwmI dy pYr pMjwb 'c jMm gey[ vpwrI Aksr
srkwr p`KI ho jWdy hn[ keI v`fy vpwrI Grwxy idAwnMd nwl auT qury[ srkwrI Sih
qy mhOl L Bwp ky suAwmI ny gurU sihbwn L gwlW kFxIAW SurU kr idqIAW[ BrI
sBwvW 'c sYNkVy is`KW dy kys k`ty[
iPr kuJ is`K jo SurU 'c idAwnMd dy swQI sn aus qoN v`K ho isMG sBw lihr SurU
kIqI[ ienHW L vI AMgryj dI shwieqw pRwpq sI[ ienW (qy bwd 'c AkwlIAW) ny iek
qrW nwl AxBol hI idAwnMd dI cwl dI hmwieq kr idqI, ik is`K isrP auh jo
AMimRqDwrI hY[ qy ies pRkwr pMjwb ivc iqMn iPrky bx gey[ AMgryj sPl ho igAw[
is`K rwj dI igrwvt smyN hYrwnI dI gl hY ik iksy vI pMjwbI drbwrI ny pMjwbI
rwj nwl gdwrI nW kIqI[ muslmwn lok qW sgo ijAwdw AMgryjW nwl lVy[
EdoN pMjwb swJW sI[ vyly dIAW ilKqW; imswl vjo dyKo 1857 dy gdr vyly Kjwn
isMG nW dy kvI dw iliKAw jMg nwmw ijhVw ihdU dyvI dyviqAW dy nwl Akwl dI
ArwDnw krdw hY[AKy dyvqy vI Akwl dy pUjwrI hn[
Bry drbwr ivc jd lwrf flhojI is`KW DmkI idqI ik is`KI Kqm kr idqI jwvygI[
1856 dy klk`qw rIivaU muqwibk is`KW nUM sp`St SbdW 'c kih idqw igAw ik auh
bMdy bxky kys ktvw lYx[ (pUrw vrnx pVo) gurduAwirAW nUM audwsIAW dy hvwly kr
idqw igAw[ sRI hirmMdr swihb nUM eIsweI igrjw Gr bxwaux dI skIm bxweI sI[
pr 1857 dy gdr vyly jo pMjwbIAW Kws kr is`KW AMgryzW dw swQ idqw aus krky
AMgryzW ny AwpxI pMjwb qy Kws krky is`K pRqI nIqI nUM dubwrw GiVAw[
mrdm SumwrI dy AMkVy bVI hwso hIxI hwlq dsdy hn kdo lok Awpxy Awp L ihMdU
ilKvwaudy hn qy kdI is`K[ ie`k vyrW qW is`Dw hI 37% dw Prk pY jWdw hY[
pRis`D ieiqhwskwr gMfw isMG ilKdw hY :- ''AwrIAw smwj dI Dwrimk pRcwr krn dI
ivDI: dUsry DrmW qy sMprdwvW dy pYgMbrW qy gurUAW dI hyTI krnw, BwrqI smwj
ivc jo iKcwA vyiKAw jWdw hY aus vwsqy bhuq h`d q`k smwj ijMmyvwr hY[ 1946-47
dy dMgy vI eysy dw hI kwrn sn["
is`KI L BMfx Kwqr SrDw rwm iPlOrI vrgy ilKwrIAW dIAW syvwvW leIAW geIAW qy
aunW dIAW pusqkW slybs ivc lwjmI kr idqIAW[
AwrIAw smwjIAW ny pMjwbI bolI dI ivroDqw dw bIj sMn 1880 ivc pwieAw ijs dI
Psl A`j qk v`FI jw rhI hY[(dyKo vYb sweIt)
'pwVo qy rwj kro' nIqI ƒ
kwgrs hor pRcMf kIqw
Ajwd Bwrq dw hux qk dw ieqhws smJx qy gl bVI sp`St ho jWdI hY ik Bwrq srkwr
ny hr hIly pMjwbIAW ivc vMfIAW pwaux dw pRogrwm inrw jwrI hI nW riKAw sgo
hor qyj kr idqw[ pMjwbIAq dI muK Dwrw dy iKlwP koeI QoVI ijhI vI Avwj kFdw
qW srkwr vlo aus L auqSwh iml jWdw[ pRisD ilKwrI durgw dws ny AwpxI ikqwb
'ieMfIAw Prwm krjn tU nihrU AYNf AwPtr' ivc iek jgw qW ilK hI mwirAw hY ik
jdoN jlMDr dy kuJ mhwSy nihrU L 1947 ivc jw ky imly qy suJwA idqw ik nihrU
jI AkwlIAW dw kuJ hux hI soc lE kl L jw ky muSkl nw Awvy[ nihrU ny ikhw
icMqw nW kro ieqjwm kr idqy gey ny[
hux svwl auTdw hY ik auh ikhVy ieMqjwm sn[ ies msly qy ivdvwnW dI iek rwie
hY ik pMjwbIAW L pwV ky rKxw hI aus 'ieMqjwm' dw mu`K mnorQ sI[ aus vkq iPr
jlMDr dy AKbwrW ny jo rol inBwieAw, kwbly gOr hY[ aunW idnW ivc iek hor
AcMBw vwpr igAw[ iek mOky lg pg swrw AkwlI dl kWgrs ivc Swml ho igAw ijs nwl
'ieMqjwm' vwlI gl ivc muSkl AwauxI SurU hoeI[ Edo iPr AwrIAw smwjI lIfr
in`qr ky pMjwbIAq dy ivroD'c swhmxy hI Aw gieAw[
kWgrs ny iPr jwqW dy nW qy lokW L vMfxw SurU kIqw[ qusI iksy brwdrI dI
XUnIAn bxw lE srkwr vlo gupq mdd iml jWdI sI qy hux vI hY[ eysy qrW Qw QW qy
ijhVy lok gurU bxI bYTy hn auh vI Esy ieMqjwm qihq hI hn[ ieh mjmUn bhuq
ivSwl hY qy jgw bhuq QoVI[ ilKwrI AglI vwrI koiSS krygw ik keI ichirAW qoN
pVdw htwieAw jwey[ iPr vI kuJ ivA`kqI qy jQybMdIAW ijnW dIAW syvwvW swfy
iKAwl mUjb pMjwbIAW ivc vMfIAW pwaux Kwqr leIAW geIAW EnW dI Phirsq hyTW
idqI jWdI hY[ (ieh iek ivcwr hY ijs dI puStI hoxI bwkI hY):-
lwlw jgq nrwiex, fw. kwlIcrn (luiDAwxw) dIvwn Al`KDwrI, svwmI Awqmw nMd,
mhwSw ikSn (vIr pRqwp), gurcrn isMG tOhVw, Bjn lwl (swbkw mu`K mMqrI
hirAwxw) jIvn isMG aumrwnMgl, sqpwl fWg, AjIq isMG pUhlw, jQydwr rCpwl isMG
id`lI, bwbw gurbcn isMG inrMkwrI, ismrnjIq isMG mwn, jsbIr isMG rofy, gurqyj
isMG IAS, mhMq syvw dws, hrbMs lwl, lkSmI cwvlw, suBwS Srmw, suirMdr kumwr
ib`lw (ihMdU iSv sYnw) pvn kumwr gupqw, ipAwrw BinAwrIvwlw, gurmIq rwm rhIm
isrsw Awid Awid[
BinAwrIvwlw, gurmIq rwm rhIm isrsw Awid Awid[
kI KwilsqwnIAW ƒ ies SRyxI 'c rKxw jwiej hY?
1947 aprMq gupq qrIky nwl AkwlI dl Kwilsqwn dI vkwlq krdw Aw irhw hY[ pr sR.
bwdl jdoN dy AkwlI dl qy kwbj hoey hn aunW ny ieh mdd bMd kr idqI hY[ iPr vI
dl dI ijhVI muFlI nIqI hY ik ihMdU is`K eykqw dy mudeI bxy rihxw aus qy auh
pihrw dy rhy hn[
ipCly AMk ivc AsW ivsQwr pUrbk ivSlySx idqw sI ik 1984 ivc auc pdvI nOkrI
qoN AsqIPw dy ky pMQ pRqI v`fw drd idKwaux vwlw s. ismrnjIq isMG mwn dr Asl
srkwrI bMdw hY qy ho skdw A`j vI AwpxI qnKwh srkwr koloN lY irhw hovy[ iPr
dyKo ÌsMn 1999 'c pMjwb kysrI AKbwr Kbr Awauxw ik mwn vI BwrqI mu`K Dwrw ivc
Swml ho cu`kw hY[Ì KwilsqwnI lIfr qW eykqw dI gl krdy hn iehdy vlo nPrq
vDwauxw[ ijvy ShId Bgq isMG dI ivroDqw krky AwrIAw smwj dy ibAwnW dI pRoVqw
krnW[Ì sMn 2004 dIAW lok sBw coxW mOky Kwilsqwn dy k`tV ivroDI blvMq isMG
rwmUvwlIey nwl cox gT joV krnw[Ì kSmIr ic`tI isMG purw 'c 35 is`K srkwr ny
mrvwey sn EnW dy kwqlW bwry surwg lg jwx qy vI cu`p mwn vloN iek` iksm dw
cup rihxw Ì pMjwb iKlwP ho rhy D`ikAW bwbq gl nW krnW ijvy pMjwb dy luty gey
dirAweI pwxI dw mslw, pMjwbI BwSw dw mslw, qy AnykW hor msly ijvy krqwrpur
swihb dy lWGy dI mMg Awid qy mwn dw cu`p hox jwxw[Ì twaUtW dy roj bw roj dy
is`KI qy hmilAW mOky cu`p Ì Ku`d s. bwdl vloN ibAwn dyxw ik mwn KwilsqwnI
nhI irhw[Xwd rhy mu`K mMqrI dI p@c Ku`PIAw sUqrW qk @dI hY[Ì 9 jnvrI 2008 L
hweI kort ny srkwr dI iek iksm dI sihmqI nwl hukm kr idqw ik mwn L iek hPqy
dy noits qoN ibnw igRPqwr nw kIqw jwvy[Ì17 jnvrI 2008 L mwn dI pwrtI ny mMg
kIqI ik mwn L aus dIAW syvwvW bdly Bwrq rqn idqw jwvy[ Ì srkwr ies dIAW
syvwvW 'iht ibPor iht' dI pwilsI dy qihq vrq rhIAW hn qy ieh iek iksm dy
srkwr dw syPtI vwl hY[ Ì ikauik ieh KuPIAw AjYsIAW dw mohrw hY qW hI qW ies
dI cVq L brkrwr rKx Kwqr ies kol kuJ srkwrI Byd Aw jwdy hn[ ijvy gMdIAW sI
fIAW dw mwmlw lY lE[ Xwd rhy mwn dI ivrwsq hI gMdI hY ies dy nwny ArUV isMG
ny jnrl fwier L isropw dy ky snmwnq kIqw sI ijs ny jilAWvwly bwg ivc sYkVy
inh`Qy lokW L kql kIqw sI[ ivcwry mwn dy vs dI gl nhI hY[
Xwd rhy sMq iBMfrWvwilAW dI srkwr ny pihlW cVq ivc mdd kIqI sI qW ik AkwlI
dl ivc qryV pey pr auh Awpxy inSwny pRqI eImwndwr sI[ auh srkwr L vrq igAw
Awp mohrw nW bixAw[ auhdIAW spIcW suxn qy pqw lgdw hY ik auh bwr bwr mjlUmW
dI riKAW dI gl krdw hY[twaUt lokW ny auhdI shwdq L rolx dy Kwqr bwr bwr
ibAwn idqy ik auh ijMdw hY[ies sbMD ivc aunW dy pRvwr dw rol vI nhwieq
iniK~D irhw sI[Swied ienHW BoilAW BwilAW L pqw nhI sI ik ies gl dw kI mqlb
inkldw hY[
so mOjUdw jwhlI KwilsqwnIAW L ies SRyxI ivc rKxw jwiej hY[ cwhy auh stUfYNt
PYfrySnW hox, dl Kwlsw hovy, dmdmI tkswl, Kwlsw pMcwieq, mwn dl hovy Bwvy
AMimRqsr dl[ ienHW dy bhuq swry lIfr srkwrI twaUt hn[ pr s`cy sUrmy ienW qy
kirJx nW, ienHW qy qrs krn,ieh vI aus Akwl dI Kyf hI hY[ ivcwry v`fI dubDw
ivc rih qrW qrW dIAW mwnisk qklIPW Bog rhy ny[
juJwrU qy joSIly vIr ienHW qoN sucyq rihx[ jy koeI jjbw hY qW mn ivc r`Ko
iksy nwl idl dw duKVw nW PoilE [iekwgr ic`q ho hwjr nwjr Awpxy dsmyS ipqw
nwl gl kro[ bwxI qy bwxy dy DwrnI bx Awpxy Awp L aup`r cu`ko[ AMq L ij`q
Kwlsy dI hI hoxI hY[ iksy sUrmy dy auTx qy vMfIAW pwaux dIAW swrIAW koSSW qy
pwxI iPr jwxw hY[ Ð
ieh bRhwmxvwd qy ihMdUqv kI huMdw hY?
ijvyN is`KW ivc k`uJ k`tV iksm dy lok hn jo CUAw CUq ivc XkIn rKdy qy
dUsirAW L nPrq krdy hn ijvyN AKMf kIrqnI jQw, kUky nwmDwrI, nwnksrIey Awid
TIk eysy qrW kuJ ihMdUAW ivc vI lok hn jo dilqW (AKOqI nIvIAW jwqW),
muslmwnW, qy is`KW L nPrq krdy hn[ Bwrq ivc smwj L jo jwq pwq dy ADwr qy
vMifAW hoieAW hY aus dI SurUAwq A`j qoN koeI 2000 vrHy pihlW mMnU nW dy
bRhwmx ny kIqI sI[ aunHW idnW ivc AnykW gRMQ ilKy gey ijnHW ivc SUdrW qy
AOrq jwq iKlwP Byd Bwv qy AiqAwcwr dI vkwlq kIqI geI[ bhuq swry gRMQ smwj
ivc Brm qy Poky vihm pYdw krn vwsqy ilKy gey sn qW ik lokW L aulU bxweI
r`iKAw jw sky[A`j AnykW nyk ihMdU ienHW gRMQW L mwnvqw dy iKlwP mMndy hn[
Ku`d jvwhr lwl nihrU jo jnm qoN bRhmx sn ny ienHW gRMQW dw KMfn kIqw sI [ pr
A`j vI keI lok Aijhy hn jo k`tVvwdI vIcwrDwrw qy ienHW p`KpwqI gRMQW dI
vkwlq krdy hn[ienHW dI mu`K jQybMdI dw nW Awr AYs AYs hY[ auNj AnykW hor vI
jQybMdIAW hn ijvy ivSv ihMdU pRISd, bjrMg dl, iSv sYnW Awid[
so auh lok jo mn`uKqw ivc vMf pwaux qy smwj ivc Brm Bw pYdw krn ivc ivSvwS
rKdy hox L bRwhmxvwdI nW dy riKAW hY qy k`tVvwdIAW dI ivcwrDwrw L ihMdUqv
ikhw jWdw hY[ Bwrq dI kimauinst pwrtIAW, Ku`d kWgrs, fI AYm ky, A`nw fI AYm
ky, bhujn smwj pwrtI, smwjvwdI pwrtI Awid sB pwrtIAW bRwmxvwd qy ihMdUqv dy
iKlwP hn[ so bRhmxvwdI auh nhI jo bRhmxW dy Gr pYdw hoieAw sgo auh @dw hY jo
ihMdUqv qy bRhwmxI nIqI qy cldw hY[ auh iksy vI jwq bRwdrI qoN ho skdw hY[Ð
1947 vyly AkwlI, AkloN KwlI
1947 vyly is`K rwjnIqI dI kI AvsQw sI, dI shI shI qrjmwnI krdI hY K`by pwsy
vwlI mwstr qwrw isMG jI dI qsvIr jo 1948 ivc Edo leI geI jd jnwb Awjwd Bwrq
ivc pihlI vwrI jyl gey sn[ mwstr jI ny is`KW qy A`DI sdI qoN vD smy qk rwj
kIqw[ aus vyly AYjItySn krn qy jyl Xwqrw krn ivc sB qoN v`D auqSwh is`K
Dwrimk lIfrW ivc sI ies dI vjW ieh sI ik kuJ hI swl pihlW is`KW ny iek
muihMm 1925 ivc ijqI sI jdoN gurduAwrw suDwr lihr qihq bRhwmxI mhMqW qoN
gurduAwirAW L Ajwd krvwieAw sI [ikauik ienHW ij`q pRwpq kIqI pUrI is`K kOm
ienHW dy mgr sI[ ieh inrol Dwrimk iksm dy lIfr qy isAwsq ivc gWDI, nihrU,
ijnhw, dy pwskU vI nhI sI[
EDr mwstr qwrw isMG L hunr Awaudw sI ik jQydwrW L ikvy AwpxI lIfriSp ivc bMn
ky r`KxY qy swrI aumr iehoN aunW dw muK pRogrwm irhw[auNj auh is`K msilAW
pRqI suihrd sI[ aus dI v`fI kmjorI ik auh bRwhmx L muslmwnW nwloN hukmrwn dy
qOr qy is`KW leI ibhqr smJdw sI[iesy krky aus ny v`fI glqI kr leI jo aus vkq
aus ny muslmwn lIfrW L ACUq smJ ky koeI sOdybwjI nW kIqI qy AMq L AwpxI kOm
L mrvw ilAw[ ies ivc ifplomysI dI Gwt hox krky ieh AMgryjW kolo iml rhy
Pwiedy vI kYS nw krvw sikAw[ is`K lIfrW ivc v`fI hIx BwvnW ieh @dI sI ik auh
AnpV hn qy Aksr kl`rk sqr dy lok ienHW dy AYfvweIjr bxy hoey sn[ mwstr qwrw
isMG ny iek bldyv isMG nW dy vpwrI L ijhVw ienW dy Krcy pwxI BirAw krdw sI L
AMgryjW nwl glbwq leI is`K numwiedw bxw idqw[nihrU hurI ies vpwrI bldyv isMG
L rwjnIqI ivc b`cw smJdy sn[clwk ihMdU lIfrW ny bldyv isMG qy p`tU pw ilAw[
1947 dI Bwrq dI vMf vyly pMjwbIAW swhmxy iqMn bdl sn[ (1) Ajwd pMjwb jW
Kwilsqwn lYxw (2) Bwrq nwl rlxw jW (3) pwiksqwn nwl rlxw [ ieiqhwskwr sihmq
hn ik AkwlI lIfrW ny aus vkq sUJ bUJ qoN kMm nw ilAw qy Awpxy iek nukwqI
pRogrwm qy AVy rhy ik pwiksqwn nhIN bxn dyxw[ inrp`K ieiqhwskwr mMndy hn ik
AMgryz is`KW dI mdd nUM iqAwr sn[ ikauik aunW ikhVw Awpxy koloN kuJ dyxW sI[
aunW sp`St ieSwry vI id`qy[ iPr AMgryjW ieh vI zor lwieAw ik iksy qrW is`KW
qy muslmwnW dw smJOqw ho jwvy qy pMjwb dI vMf nUM twilAw jw sky[ pr bdiksmqI
AkwlIAW ny muslmwn dI gulwmI nwloN mrnW ibhqr smiJAw qy lgpg 10 l`K jnqw
mrvw pMjwb dy toty krvw ley[ ijmIN jwiedwdW dy sbMD ivc sB qoN v`D nukswn
is`KW dw hoieAw[ is`KW dI 39 PIsdI AbwdI dI ihjrq hoeI[ AkwlI lIfr smJ hI
nhIN sky ik is`KI muslmwn dI gulwmI vyly dUx suAweI huMdI hY[ AkwlI lIfr
audoN qk bRwhmxW nUM piv`qr gaU hI smJdy rhy[
bwd 'c kyNdr ny jdoN pMjwbIAW ivc vMf pwaux dIAW gupq skImW SurU kIqIAW qy
pMjwb qy pMjwbIAW nwl ivqkrW SurU kr idqw qW mwstr ny mihsUs kIqw ik aus
koloN v`fI glqI ho geI hY[
Poto ivc aupr mwstr jI, hyTW bldyv isMG hn[ bldyv ny mrn mOky v`fw pCqwvw
kIqw qy ikhw ik “mYN is`K kOm L nUV ky k`tV bRwhmx kol gulwm bxvw idqw hY[”
aunW idnW ivc iek lIfr igAwnI krqwr isMG hoey hn[ jdoN pMjwbIAW dw vMf vyly
kqlyAwm hoieAw qW ieh AMgryj gvrnr kol Bu`bW mwr mwr roieAw[
Xwd rhy AMgryjW qy musilm lIfr muhMmd AlI ijnH ny ienHW AkwlI lIfrW bQyrw
smJwieAw sI ik bRhwmxW koloN bco ienHW ny pMjwb L kl L lutxw jy[ pr
EdoNAkwlI S`k krdy sn ik Swied AMgryj swL pwVn vwsqy ieh kuJ kih irhw hY[
ienW L smJ nhI sI ik kdI vI do kOmW cwhy ikMnIAW vI iemwndwr ikE nW hox iek
rwj ADIn suKI sWdI nhI rih skdIAW[ KYr swfw nukswn jrUr hoieAw hY pr kOm L
smJ Aw geI hY[ r`b bVw byAMq hY dyKo iksy vyly vI auh FoA bxw dyvygw[ ikauik
ieh mMnI hoeI gl hY ik pwpI Awpxy Bwr Q`ly Awp hI Aw mrdw hY[ hux quhwL kuJ
krn dI jrUrq nhI[dyKdy jwE[ Purmwn hY:- pwpI ko mwrny ko pwp mhwblI hY[Ð
PwrsI: pMjwbI dI mW ik mwsI?PwrsI: pMjwbI dI mW ik mwsI?
jrw hyTly pYry qy gOr krnw :-
hPqy dI Cu`tI vwly roj hI bwbw Awpxy poqry gulzwr nUM lY ky vsIkw nvIs dy
dPqr vsIAq klmbMd krvw irhw sI[ Ajy dsqKq hoxy bwkI sn ik grIby ny Aw
gulzwry dy sotw mwirAw qy auhdw kuVqw lIro lIr kr id`qw[
pYry iv`c kul 42 lPz hn[ quhwnUM smJ ky hYrwnI hovygI ik ienW iv`c 16 lPz
PwrsI mUl dy hn[ kuJ Aijhw hI hY PwrsI qy pMjwbI dw irSqw[ hor qy hor PwrsI
qW pMjwb dy nW ivc vI CupI bYTI ey[ pMj qy Awb: Awb PwrsI lPz hY ijhdy
mwieny @dy ny 'pwxI'[
PwrsI qy pMjwbI dw irSqw koeI A`j dw nhIN[ iksy vyly pMjwb eIrwn dw iek sUbw
vI rih cu`kw hY[ hoieAw ju iek dm guAWF[ pMjwb dI h`d dy nwl hI APgwinsqwn
dI srh`d lgdI hY ijQoN dI bolI vI PwrsI aup bolI drI jW pSqo hY[ pMjwb dy
keI kbIly KwVI Pwrs mulkW qoN ieQy Aw v`sy[ ijvyN K`qrI, bRwhmx, j`t, klwl,
kMboA, lubwxy, AroiVAW dw vI mUl sQwn eIrwn dy nyVy qyVy dw hY[ purwxy simAW
'c kbIly ieDr auDr GuMmdy rihMdy sn ikauNik aus vyly jwiedwd isrP mwl fMgr
hI hoieAw krdI sI[A`j vI pMjwb dw iek kbIlw 'romw' keI XUrpIn mulkW ivc
pMjwbI boldw siuxAw jw skdw hY[
irg vyd dI BwSw vI PwrsI qy pMjwbI nwl v`fw myl rKdI hY[
eIrwn dy mhwrwjw dwrw dw rwj pMjwb 'c irhw hY[ sbUq ieny ijAwdw hn ik mjbUn
pUrI ikqwb dI mMg krdw hY[ AMgryjW dI Awmd qk PwrsI hI pMjwb dI rwj BwSw sI[
Kud mhwrwjw rxjIq isMG ny PwrsI nUM hI rwjBwSw rihx idqw sI[
hux srkwrI mSInrI rwhIN jo swfy qy mr c`ukI bolI ihMdI dy rUp 'c sMsikRq
TokI jw rhI hY AsIN aus dI vI muKwlPq krdy hW[ swnUM ihMdI vI ipAwrI, PwrsI
vI ipAwrI pr pMjwb ivc pMjwbI dw bxdw drjw hovy[ pMjwb dy hukmrwn A`j ijAwdw
doSI hn jo kyNdr dI swjS ivc mohrw bxy hoey hn qy AwpxI mW bolI nUM golI
bxwieAw hoieA hY[
pwTkW dIAW A`KW Kolx Kwqr AsIN pMjwbI dI ifkSnrI ivcoN isrP 'k' A`Kr dy kuJ
iek A`Kr dy rhy hW jo PwrsI mUl dy hn[ hux swfI qs`lI ho jweygI ik jy AwpW
sMsikRq nUM BwrqI jubwnW dI mW AwKdy hW qW pMjwbI qy PwrsI dy irSqy nUM kI
nW idqw jwvy[
kwrnwmw, kwrIgr, mInwkwrI, kwS, kwSqkwr, kwgj, kwkw, kwm (mnorQ), kwh (Gwh)
kbUqr, ikqwb, kqrw, kqIrw, kc m`c, k`dU, krwmwq, kuVqw, ikrdwr, kursI, ikSqI
kS mkS, ksIdw, kPwieqI, kVCI, klwvw, klwl, kulwh, kulcw ,klgI, khI, klMdr,
klwkMd, kmwl, kmwnI, kmr, kmrw, kmI, kmInw, iknwrw, kuqwhI, koqvwl, ...[
bhuqw smW gulwm rihx krky bRwhmxvwd hr swmI (muslmwnw) (Semitic) p`K nwl keI
sdIAW qoN siBAwcwrk rwjnIqk qy Dwrimk duSmxI r`Kdw Aw irhw hY[ AjwdI auprMq
BwrqI srkwrW mUl rUp ivc bRwhmxI ivcwr Dwrw dI hI pwlxw krdIAW Aw rhIAW hn[
so srkwrW nhIN cwhuMdIAW ik ihMdusqwn dI jnqw iksy vI sUrq ivc swmI lokW nwl
sbMD in`Gy kry[ eysy krky srkwr pMjwb dI bolI pMjwbI nUM iehdw bxdw sQwn dyx
nUM iqAwr nhIN, ikauik aunW L pqw hY ik pMjwbI qy PwrsI dw ingw irsqw hY[
ieho vjh hY ik :
pMjwbI mIfIey nUM pRPUlq hox qoN hr hIly roikAw jWdw hY[ hwlwq ienHy bdqr ho
cuky hn ik A`j pMjwbI dIAW swrIAW AKbwrW dI C`px igxqI isrP 6-7 l`K qy hI
bYTI hoeI hY jd ik ihMdI dw ie`klw AKbwr pMjwb kysrI hI lgpg ienW ku C`p
jWdw hY[
pMjwbI tI vI cYnlW qy imlgoBw jubwn bolI jWdI hY[ ieSiqhwr Kws hdwieq rwhIN
ihMdI ivc huMdy hn[ pMjwbI tI vI cYnlW qy EnW lokW nUM sMcwlk bxwieAw jWdw
hY ijnW ny ihMdI ivc pVweI kIqI huMdI hY[ auh iPr pUrI rlI imlI ijhI bolI
boldy hn ijs nUM nw hI pMjwbI ikhw jw skdw hY nw ihMdI[ kyNdr is`KW L Awpxw
tI vI cYnl SurU krn dI iejwjq eysy krky hI nhI dy irhw[
srkwrI dPqrW vwsqy auNj qW Bwrq srkwr dy igRh mMqrwly ny bVw sp`St inXm
bxwieAw hoieAw hY ik ijs sUby ivc koeI pRcwr krnw hY aus ivc muK BUimkw
ielwky dI bolI dI hovy[ pMjwbI nwl ivqkrw kIqw jw irhw hY[ iksy vI kyNdrI
dPqr dy pRcwr nUM lY lE[ pihly ihMdI nUM iPr AMgryjI qy bwAd ivc ikqy pMjwbI
nUM koeI nukr vgYrw idqI jWdI hY[ bhuqI vwrI qW pMjwbI vYsy hI gwieb kr idqI
jWdI hY[ cwhy rylvy mihkmw lY lE, bYNk, fwkKwnw, POj jW tYlIPUn [
pMjwb dy skUlW L auqSwh dy ky id`lI dy kyNdrI borfW nwl n`Q ky pMjwbI nUM
pMjwb dy hI skUlW ivcoN gwieb kr idqw igAw hY[ bhuqy skUlW ivc pMjwbI iek
coxvW mjmUn bxw idqI geI hY[ dUsry pRwqW ivc Aijhw nhI hY[
pMjwbI AKbwrW dw AYfItorIAl stwP Aijhw hY ijMnW nUM AKbwr ivc bolI dI SuDqw
bxweI r`Kx dI koeI iPkr nhIN huMdI[ bVy gUVy ihMdusqwnI lPj vrqy jWdy
hn[pMjwbI dy bhuqy ilKwrIAW qy qW auNj hI p`tU pw K`sI kr idqw igAw jo
pMjwbI dI gl hI nhI kr rhy[APvwh hY ik srkwr ienHW L koeI gupq AlwauNs dy
rhI hY ik cu`p rihx[Ð
srh`dW nW KolIAW qW dys tu`t jweygw
BwrqI aupmhWdIp k`tVvwd krky bhuq pCVdw
jw irhw hY - vfwlw
AkwlI dl dI mohrlI kqwr dy lIfr, duAwby dw jrnYl jQydwr kuldIp isMG vfwlw,
pwiksqwn nwl cl rhI Amn lihr dy bwnI hn[ sMn 2001 qoN jdoN srh`dW qy POjW
iqAwr br iqAwr KVIAW huMdIAW sn, qoN lY ky Amn qy lWiGAW leI ArdwsW kr rhy
hn[ vfwlw nwl gl kro, qusI aus dI dlIl nwl kIly jWdy ho ik Bwrq aup mhWdIp
dw roSn BivK is`Dw srh`dW K`ulx qy Amn nwl juiVAw ipAw hY[
Apxy roNA 'c hox, qW vfwlw quhwnUM jwxkwrI nwl mwlomwl kr dyxgy[ hwlWik
pMjwb ivc ieh nsl G`t hI imldI hY pr vfwlw pVHn vwly isAwsqdwnW ivco hY[
byS`k kOmwqrI msilAW qy gl kr lE qy Bwvy kOmI msilAW qy[ Awpxy rONA 'c hox
qW quhwL dsxgy ik ikvy polYNf dy mwmUlI kwmy lYk vlYNsw dI swlIfYrItI lybr
XUnIAn ny phwV ijhy sovIAq rUs L PnW kr idqw[ auh quhwL dsxgy ik ikvy polYNf
dI 80% AbwdI swlIfYrItI dI mYNbr bx geI[ jW iPr mwE sy quMg, hUAw gaU PYNg
qoN ikau pRBwvq huMdw hY qy iPr ikvyN iqMg iSAwE ipMg pUrI nIqI L v`fw moV
idMdw hY[ jW sovIAq rUs dy grbwcov dIAW kI mjbUrIAW bx jWdIAW hn ik sovIAq
dys L qoVnw pYNdw hY[ byS`k purqgwl dy PrYNko dI ivcwrDwrw puC lE jW ikaUbw
dy PIdl kwstro dy ausqwd bwry[ iPr vfwlw pMjwb ivc AYnw KuiBAw ipAw hY ik
pMjwb bgwvq qy Bwvy do ikqwbW ilK lE[
vfwlw swihb kihdy hn ik cIn sB QW Cw irhw hY[ sMn 1978 'c cIn ny Awpxw lohy
dw pVdw htw Ku`lW idqIAW sn[(auprMq sovIAq rUs vI tu`t igAw[) A`j ArQ
SwSqrIAW dw kihxw hY ik 15 swlW qk cIn dw ieMklwb jpwn dy ArQcwry nUM bhuq
ipCy C`f cu`kw hovygw[ hor doKo ies hvw dI lwg AWF guAWF ivc vI mihsUs hoeI
hY[ kdI susq dyS jwixAw jWdw QweIlYNf ik`Qy phuMc igAw hY [ cIn ny hWg kWg
qoN bhuq kuJ isK ilAw hY [ korIAw qr`kI kr igAw hY [ mlySIAw, iPlIpIn,
isMgwpur bhuq A`gy inkl cuky hn [ Bwrq, pwiksqwn, lMkw, APgwinsqwn, nypwl,
bMglwdyS, sB k`tVvwd ivc Psy pey hn [ A`j Bwrq qy pwiksqwn dy l`KW kwrKwny
cInI mwl jo vDIAw qy ssqw hY Awaux krky bMd ho gey hn[
vfwlw ny disAw ik ipCy mY sb`bx Awr AYs AYs dy muKI sudrSn hurW L imilAw qy
ikhw ik dyKo is`K mwss ny k`tVvwd r`d kr idqw hY, quhwfI sMsQw vI Awpxy
pRogrwmW qy dubwrw ivcwr kry[ ieh KoKlI dyS BgqI (Swvnvwd) Biv`K 'c aunW
kOmW nUM lY fubygI ijnW ny k`tVvwd pwilAw hoieAw hY [ AMgryj isAwxy hn A`j
XUrp dy 25 mulkW ny AwpxIAW srh`dW Kol id`qIAW hn [ krMsI (XUro) vI sWJI
kIqI hY[ pr bdiksqmqI ik sudrSn cu`p irhw[
eyDr Bwrq - pwiksqwn kSmIr dw rwg hI AlwpI jw rhy ny [ jvwn pIVHI ies
k`tVvwd nUM nkwrdI jw rhI hY [ lokW nUM rujgwr cwhIdY [ srkwrW sB L nOkrI
nhI dy skdIAW[ pr A`j mjbUr hoeIAW srkwrW AMny vwh lokW L nOkrI qy r`K rhIAW
hn[ Ku`d pMjwb srkwr dw 70% bjt qnKwhW ivc hI vV jWdw hY[ ivkws ikQoN hovo?
rujgwr sn~Aq ny dyxw @dY[
so swnUM Bu`K nMg dy duAwly kMDW nhIN k`FxIAw cwhIdIAW[ AwE lokW nUM Ku`lw
swh lYx dyeIey [jy AsIN s`c mu`c Bwrq dy lokW dI BlweI cwhuMdy hW qW AwE
srh`dW nrm krIey [ArQcwry ivc jo Ku`lypx dy ienklwb dw Agwj hoieAw hY aus
A`gy nPrq qy k`tVvwd dIAW kMDW it`k nhIN pYxgIAW [" swL sovIAq blwk qy cIn
qoN is`Kx dI jrUrq hY[ auh sUJvwn hn aunW KUn Krwbw twl ilAw hY[”
iPr vfwlw swihb ny pwiksqwn nwl Ku`ly sbMDW dy sMBwvq Pwiedy igxny SurU
kIqy[ "EQoN dI swL gYs AweygI ijs dw ArQcwry L ienklwbI Pwiedw hoiegw, grIbI
qy gihrI s`t vjygI[ bwlx (Energy) iksy vI ArQcwry dw ADwr @dw hY[ duv`lw
vpwr SurU hox nwl swfI snA`q cmk auTygI[ ijvy A`j XUrpIn dysW ny AwpxIAW
srh`dW nrm kr idqIAW hn, jy pwiksqwn qy Bwrq ivc Amn ho jwey qW ies ivc
pMjwb L bhuq v`fw Pwiedw hox vwlw hY, ikrswn, vpwrI, mjdUr sB L [ "
jdoN POj ny is`K lIfrW nUM vrqxw cwihAw
jUn 1984 dy POjI hmly mOky Akwl qKq qihs nihs hox ipCo ieMdrW srkwr qy AMqr
rwStrI dbwA bixAw hoieAw sI ik auh drbwr swihb dw kMtrol is`KW hvwly kry[
srkwr v`K v`K XojnWvW bxw rhI sI[ is`KW dIAW v`K v`K j`QybMdIAW nUM toh rhI
sI ik koeI aus dI mdd qy A`gy Awey[ lIfrW dIAW gupq mIitMgW ho rhIAW sn [
AijhI hI iek gupq mIitMg 13 julweI 1984 L POj dy jrnYlW nwl gurU rwm dws
hspqwl dI qIsrI mMijl qy hoeI sI[ mIitMg qoN pihlW myrI jQydwr Akwl qKq
ikRpwl isMG qy hor isMG sihbwn jo EQy mOjUd sn nwl gl hoeI[ mYnMU kihx lgy
ik POj kuJ SrqW r`KI bYTI hY[ auhnW ikhw AsI gl quhwfy qy C`fI hY[”
“EQy pRkwS isMG mjITIAw, bsMq isMG Kwlsw, Bwn isMG sk`qr SoRmxI kmytI qy
AibnwSI isMG mOjUd sn[ POj dI qrPoN Es vyly POj dy muKI (AYfhwk)jrnl qIrQ
isMG aubrwie, jnrl rxjIq isMG idAwl, jnrl gOrI SMkr, jnrl jmvwl, qy myjr
jnrl Awr .AYs .brwV hwjr sn [ gl bwq SurU hoeI[ POj ny AwpxIAW kuJ SrqW
dsIAW :-
(1) drSnI ifEVI qy 6 jvwnW dw pihrw rhy [ (2) GMtw Gr qy iblkul ipCly pwsy
vwly cObwry ijQy lwiebyRrI hY auh dovy POj nUM dy idqy jwx [ (3) GMtw Gr dy
nwl iek kmrw ijQy A`j kl bYNk hY auh POj nUM idqw jwvy [
ieh sux cwry lIfr myry vl vyKx lg pey[ mYN bVy spSt lPjW ivc ikhw ik dyKo jI
is`KW dy mnW ivc POj pRqI v`fw ig`lw hY[ mwP krnW, Awpxy gurU dy dr qy jwx
mOky is`K qW POj dy m`Qy vI nhI lgxw cw@dy[ myrIAW KrIAW dy swhmxy POjI cu`p
sn[ mIitMg Kqm ho geI [qIrQ isMG ny kih hI idqw ''ikhw sI nW ik vfwlw
hwrflweInr hY[''
pqw nhI jrnYlW ny kI ieSwrw idqw ik sulqwn ivMf gyt vwly pwisE qVw qV golIAW
dI AvwjW AwauxIAW SurU ho geIAw[ bwd 'c pqw lgw ik ieh sMqw isMG inhMg dy
bMdy jSn dy qOr qy golI clw rhy sn ikauik hukm ho gey sn ik sMqw isMG inhMg
kwr syvw krvweygw [
AwpxI v`KrI pCwx dw mu`dw qW kwiem rhy
sMn 1994 jdoN AMimRqsr AkwlI dl hoNd ivc AwieAw dy mOky qy AkwlI dl dI pihlI
kqwr dI swrI lIfriSp bwdl, brnwlw, tOhVw, kYptn AMmirMdr, rvI ieMdr,
suKijMdr isMG, FIfsw, mjITw, bRhmpurw, BUdV, gurdyv bwdl sB hwjr sn[ audoN
iksy qrW bYTk ivc KwVkUvwd dw ijkr Aw igAw[ mYN sB dy swhmxy ikhw ik A`j
AsIN iks mUMh KwVkUvwd nUM burw khIey["
"mYN ikhw ik v`KrI pCwx dw mu`dw cwhy ienUM Dwrw 25 nwl joV lE jW iPr
AnMdpur swihb dy gurmqy nwl jW iPr Kwilsqwn nwl ieh kwiem rihxw cwhIdw hY[
kOm dIAW BwvnwvW dy nwl clnw cwhIdw hY[ lVweI kdI KVy ho ky lVI jWdI hY kdI
bih ky qy kdI lMmy pY ky vI[mu`dy mrny nhIN cwhIdy[ eysy ivc hI AkwlI dl dI
BlweI hY[ jy AwpW ieqhws qoN sbk lY skdy hW qW gl bVI sp`St hY ik is`K vkq
pw ky auTdy hI hn[swry lIfr cu`p sn[ iksy myrI hwmI nW BrI[”"A`j mYN Es mOky
L Xwd krdw hW[iesy dI AxhONd krky hI bI.jy.pI vI mOkW Awaux qy A`KW idKwaudI
hY["Ð
s`p dy mUMh 'c kohVikrlI- isrsw fyrw
guris`Ko swvDwnI vrqx dI jrUrq hY[ swD qW Awpxy bcwA
Kwqr gurU pIrW dI byAdbI kr irhw hY[ikauik id`lI srkwr kwqlW dI vI r`iKAW
krdI hY jy swD kih dyx ik auh is`KW Lƒ ihMdU bxw rhy hn[ ijQoN qk aus dy
SrDwlUAW dw sbMD hY Xwd r`Ko, qusI fMfy nwl gumrwh hoey lokW ƒ vwps nhI ilAw
skdy[pRym dw vwsqw pwE[ Awpxy 'c KUbIAW vI pYdw kro[Awp gurU dy p`ky is`K
bxo[s`c Drm qy clo, bwxI pVo dyKo ikvy cmqkwr huMdy ny[
isrsw (hirAwxw) ivKy iek s`cw sOdw nW dw Dwrimk fyrw hY, ijQy sYkVyN swDU qy
swDxIAW vI invws krdy hn[ AnpVHqw qy AMDivSvwS krky ies fyry dy SrDwlUAW dI
igxqI l`KW 'c phuMc cu`kI hY[ sMn 2002 iv`c iek jvwn lVkI ny pRDwn mMqrI nUM
gupq ic`TI ilK ky Skwieq kIqI sI ik gurmIq rwm rhIm nW dw fyry dw mu`KI
lVkIAW dw ijsmwnI SoSx kr irhw hYY[mjbUrn sI bI AweI L swD dy iKlwP kys
rijstr krnW ipAw, ikauik swD dw h`Q kyNdr qk p@cdw sI[ kys k`CUkMmy dI cwly
cilAw[ EDr swD dy fyry dy iek ijMmyvwr swQI goibMd isMG ny bhuq kuJ nMgw kr
idqw qy frweIvr K`tw isMG ny d`isAW ik Cy kqlW dw qW auh Kud gvwh hY qy
SRyAwm tI vI qy ieljwm lw idqy ik:-
· swD kuVIAW dw ijsmwnI SoSx qW krdw hI hY frw DmkwA ky rKdw hY[
· fyry dI 10 mYNbrI kmytI dy mYNbr rxjIq isMG dw kql 10 julweI 2002 L
krvwieAw ikauik bwby L S`k ho igAw sI ik kuVI vwlI gumnwm ic`TI aus dy kihx
qy ilKI geI sI[
· isrsy dy rswly 'pUrw s`c' dy sMpwdk rwm cMdr C`qrpqI dw 24 AkqUbr 2003 nUM
kql[
· fyry dy mYnyjr PkIr cMd dw kql[frweIvr ny kql dw swrw idl kMbwaU ivsQwr
d`isAw hY[
· fyry dy keI syvwdwrW dy nl (tYstIkl) k`F ky K`sI kr idqw igAw hY[ iek rwjU
nW dy lVky L kql kr idqw igAw jdo K`sI hox auprMq aus ny nsx dI koiSS kIqI[
hux sI bI AweI swD dy ipCy lgI hoeI hY[ pr kyNdr bwby L bcwaux dI koiSS kr
irhw hY [ biTMfy ivc jo ienHW mujwhrw kIqw aus ivc qW sp`St hI kih idqw ik
dyKo jI swfw Bwrq dI eykqw leI 'c v`fw Xogdwn hY AKy AsI iek qrW is`KW L
ihMdU bxw rhy hW dy bwvjUd sI.bI.AweI swL qMg kr rhI ey[
ikauik kyNdr dI nIqI hY ik ijhVw vI fyrw is`KW L ihMdU bxwaux 'c lgw hoieAW
hY aus dI hr hwlq ivc riKAW krnI hY[ ies krky idlI srkwr bVI burI qrW ies
kys ivc nMgI ho geI hY[ ikauik swD dy ik`sy tI vI qy AKbwrW 'c KUb cly[ s`p
dy mUMh 'c kohV ikrlI vwlI hwlq ho geI hY srkwr dI[
srkwr ny Awpxw mUh muhWdrw bcwaux Kwqr bwby L hdwieq kIqI geI ik swD kuJ
AijhI kwrvweI kry ik lokW L ieh smJ pey ik srkwr aus ipCy ies krky lgI hY
ikauik auh is`KW dw duSmx hY[ eysy krky bwby ny jnvrI 2007 ivc gurU goibMd
isMG jI dy AMimRq Ckwaux vwly mOky dI SRyAwm nkl kr idqI qy is`KW L gwlW
k`FIAW ik is`K qW hYvwn (jwnvr) hn qy fyry dy SrDwlU ienswn hn[srkwr ny swD
L auc drjy dI sur`iKAW dy idqI jo pRDwn mMqrI L imlI @dI hY[
swL pqw lgw hY ik jdoN is`KW ny aus dI krqUq dw koeI noits nW ilAW qW aus ny
AKbwrW ivc ieSiqhwr lvwey ijs ivc aus ny gurU swihb vrgI poSwk pw leI qy Kud
hI Awpxw Asr rsUK vrq ky Akwl qKq qy Skwieq krvweI[
kihx qoN Bwv ik auh kIqy kql qy hor krqUqW L Cupwaux Kwqr is`KW nwl AwFw
lwauxw cw@dw hY qW ik ihMdU aus nwl hmdrdI krn lg pYx[ swfy AkwlI lIfr jo
aus kol votW dI iBiKAw mMgx jWdy hn ies swrI krqUq ivc iek iksm nwl aus dy
shweI hoey hn[ ijMmyvwr AkwlI lIfrW dw Prj bxdw sI ik auh lokW L swD dIAW
krqUqW bwry jwxkwrI idMdy ik is`K ies msly qoN lWBy rihx[ies nwl G`to G`t
lokW L pqw qW lgygw ik srkwr dw is`KW pRqI kI rv`eIAw Aw[
so jrUrI hY ik is`K vIr ies swry msly qo pry rihx cwhy fyry vwly ikMny vI
BVkwaux[ ies swrI kwrvweI nwl id`lI srkwr dw is`K ivroDI ichrw nMgw hoieAw
hY[ ik srkwr ikMnI kmIngI qk ifg skdI hY[
nwly Xwd rKo qusI nPrq jW frw Dmkw ky iksy L Awpxy nwl nhI imlw skdy[ ivcwry
is`Dy swdy lok ijnW L gumrwh krky fyry nwl joiVAw aunw L swrI gl pRym pUrbk
smJwaux dI jrUrq hY[ iGRxw nwl Aijhy msly hl nhI @dy[Ð
hux AwieAY aUT phwV Q`ly
ipCy igAwnI sMqoK isMG AstRylIAw ny ieMtrnYt qy v`fy p`Dr qy pRcwr kIqw ik
AkwlI Kwilsqwn vwilsqwn Bul ky pUrI qrW sIl gW bx jwx qW hI pMjwb dw kuJ
svwirAw jw skygw nhI qW AgilAW rol ky r`K dyxY[ iksy auL svwl kIqw ik TIk hY
AkwlI bwgI shI pr kYroN, igAwnI, bUtw, drbwrw, byAMq vrgy qW pUrI qrW vPwdwr
sn, kI kdI kyNdr ny aunW dy h`Q kdI mjbUq kIqy? igAwnI L A`j qk jvwb nhI
AOiVAw[ ipCy iek vyrW kWgrs srkwr mOky APvwh PYlweI geI ik kWgrs cox ij`qx
Kwqr cMfIgVH pMjwb hvwly kr dvygI[ isAwixAW ikhw iknW Bolwpx hY, BweI do
kOmW ijnW dy muPwd tkrwaudy hox kdI iek dUsrI L ienswP nhI dy skdIAW[ sUbw
srkwr dy p`ly hI kI @dY jo kyNdr kYptn L jqwaux vwsqy qrlo m`CI hovy[ hW
pwrlImYNt dI cox mOky Swied koeI pwrtI iek imMt leI Bwvy socy[ pr aunW L ieh
vI pqw hY ik pMjwb dI mdd krky bwkI swrw ihMdusqwn nrwj ho jwxw ey[
2001 dI mjITw bweI-ielYkSn mOky kYptn AmirMdr isMG L suJwA idqw ik auh kWgrs
C`f ky AwpxI pwrtI bxwvy[ ikauik auh pMjwb dI gl krdw sI[ rwjw swfw qy bVw
KPw hoieAw[ iPr 12 julweI 2004 L kYptn ny pMjwb ivDwn sBw ivc sMDIAW
r`dxhwrw ibl pws kr idqw[ AsI ikhw lE hoeI kYptn dI CutI[ pr bRwhmx AYfw
lohlw nhI[ EdoN kYptn L bwhr k`Fdw qW aus hIro bx jwxw sI[ A`j lokI 12
julweI 2004 Bul cu`ky hn[ so hux AwieAw aUT phwV Q`ly[ "cl kYptn puqrw ikQy
cldY[ bVw bixAw sI pMjwb dw vPwdwr[rol ky r`K idAwgy["Ð
gYr pMjwbI borfW vwlIAW dukwnW dw bweIkwt kro pMjwbIAW L ApIl
pMjwbI Agly siPAW qy pVngy ik ikvy mW bolI pMjwbI L srkwrW qy kuJ Pukry lokW
ny gu`Ty lw ky golI bxw C`ifAw hY[ AwE pMjwbI dy h`k dI lihr clw deIey[
ijnHW dukwnW qy gYr pMjwbI borf lgy hn aunW koloN sOdw nw KrIdo, byS`k do
pYsy v`D vI dyxy pY jwx[isrP mjbUrI vyly hI gYr pMjwbI borfW vwlIAW dukwnW
qoN sOdw KrIdo[ Drm dw Byd Bwv nhI krnW[ srkwrI dPqrW dy APsrW dw ivroD kro
ijnW gYr pMjwbI borf lwey hoey hox[ kyNdr srkwr dw bkwiedw hukm hY ik borf
ielwkweI BwSw ivc hox[ hW pMjwbI dy nwl jy ihNMdI qy AMgryjI dy borf hox qW
burw nhI[
fw.jspRIq isMG grovr
krwieEsrjrI- bvwsIr dw kwrgr ielwj
· bvwsIr Xu`gW XugWqrW qoN @dI Aw hY[ · bvwsIr ml gRMQI ivc KUn nwVIAW dy
PYlx dy kwrx huMdI hY, ijhVy ik t`tI sQwn qy mohikAW dw rUp Dwrn kr lYNdy
hn[
bvwsIr EnW lokW ivc Awm ijhI bImwrI hY ijnHW dIAW Kwx pIx dIAW AwdqW shI
nhIN huMdIAW[ dunIAW dy 40% lok ies ibmwrI dy iSkwr hn[ grBvqI AOrqW ivc vI
bvwsIr Awm vyK geI hY[
kwrx ·lgwqwr is`Dy KVHy rihxw[ ·purwxI kbz, motwpw, AinXimq Bojn Aqy ijgr
dIAW ibmwrIAW ·pirvwirk ieiqhws, Awbo hvw, aumr, grBDwrn Aqy rkq vhwA dw db
jwxw ·ml gRMQI ivc jlx Aqy kYNsr hoxw vI
l`Cx ·bvwsIr dw mu`K l`Cx t`tI sQwn qy soijS Aqy jlx hoxw Aqy ml iqAwg smyN
drd, KwirS Aqy KUn vgxw hY[ · keI mrIj ml gRMQI dw BirAw rihxw, ml sQwn qoN
blgm inklxw Aqy mohky dw Pt jwxw vI mihsUs krdy hn[
ielwj -mwmUlI bvwsIr pRBwivq jgHw qy krIm lwaux nwl TIk ho jWdI hY[
rokxQwm-: · hrI sbjI, qwjy Pl Aqy iClky vwly Anwj dI vrqo kro[ ·8 qoN 10
iglws pwxI hr roj pIE[· kbj qo bco ·mswlydwr Bojn, Srwb, cwh, kwPI dw pRhyj
kro[ · Bwr ijAwdw hY qW vjn Gtw lE[ ·lgwqwr KVHy rihx dI jW lgwqwr bYTx dI
Awdq nw pwE[ · Q`ly dy k`pVy sUqI qy Ku`lHy fu`lHy pwE[
AwpRySn bvwsIr dw shI ielwj sB qoN vDIAw qy AwDuink ielwj krwieE-srjrI hY[
krwieE srjrI bvwsIr dy mohikAW nUM bhuq hI TMfI kIqI hoeI gYs nwl by Asr
krnw huMdw hY[ ieh srjrI dw Aijhw Aloikk qrIkw hY ijs qihq mrIj nUM dwKl krn
dI vI jrUrq nhIN pYNdI[ nW koeI AwpRySn qy nw hI KUn folxw, mrIj nUM ausy
idn Gr Byj id`qw jWdw hY qy Agly idn auh kMm qy jw skdw hY[ pr ies ivc
mjbUrI hY ieh auhnW mOhikAW qy nhIN ho skdI jo bvwsIr dI qIjI iksm dy hox
Bwv bwhr augy hox[Ð
k`ty v`Fy AMg joVnW
AMimRqsr ivc vI cmqkwr ho rhy ny cmqkwr
ymYfIkl swieMs ny Ajoky dOr ivc jo qr`kI qy ivkws kIqw
hY auhnUM dyK bMdw dMg rih jWdw hY [ kuJ hI idn pihlW AKbwrW qy tI.vI qy Kbr
AweI ik AMimRqsr dy fw .gurivMdr isMG dI tIm ny iek AcMBw kr ivKwieAw jdoN
auhnW slvMq isMG dy pUrI qrW v`K ho cu`ky pMjy nUM vwps gMF idqw [
fw: gurivMdr isMG hurW swL d`isAw ik ies kMm 'c koeI 10 ku mYNbrW dI tIm krm
isMG hspqwl, Gwlw mwl cONk, mjITw rof ivKy kMm kr rhI hY ijs ivc Kud fw
swihb jo h`fIAW qy joVW dy mwhr hn, fw.guirMdr isMG plwstk srjn, fw: SrnjIq
kOr mu`K qOr qy @dy hI hn [ ies tIm nMU 24 GMty iqAwr rihxw pYNdw hY ikauNik
jdoN koeI AMg v`iFAw jWdw hY, aus nUM joVn dw kMm jldI qoN jldI SurU krnw
pYNdw hY jy smW v`D lg jwey qW AMg dubwrw juVn dy mOky G`t jWdy hn[
fw: gurivMdr ny d`isAw ik jdoN koeI AMg v`iFAw jWdw hY qW sB qoN pihlW koiSS
kro ik lhU vgxw bMd hovy[v`K hoey AMg qy pwxI jW is`l nw cVy[ AMg nUM swP
krn dI jrUrq nhIN[ aus nUM plwsitk dy ilPwPy ivc pw ky bMd kr id`qw jwvy[
AMg nUM brP dy Fyly dy nyVy r`K idE Xwd r`Ko AMg nUM bhuqw vI TMfw nhIN
krnw[ pUrI qrW brP ivc jMimAw hoieAw AMg dubwrw nhIN juVdw [
jldI qoN jldI AMg joVn vwly hspqwl phuMicAw jwvy [
Xwd r`KoN ibnW TMfw riKAw AMg cwr GMty q`k fwktr kol phuMc jwxw cwhIdw[ jy
AMg nUM shI drzy ( - - - qoN - - - ifgrI ) q`k riKAw jWdw hY qW 24 GMty q`k
AMg ijMdw rih skdw hY [
AMg joVn dw kMm lMmw smW lYNdw hY ikauNik bhuq brIk kMm KurdbIn AMdr krny
pYNdy hn [
srjrI vyly fwktr nUM pihlW tu`tI h`fI joVnI huMdI hY[
iPr brIk kMm SurU huMdy hn ijvyN KUn dIAW brIk nwVW ( Arteries ) Aqy Veins
nUM joVnw, mgj vwly Dwgy Bwv Nerves, p`iTAW Bwv Tendons nUM joVnw , cmVI nUM
gMFxw [
jy nwVW iPs geIAW hox qW aus kys ivc iksy dUsry AMg ivcoN nwVW dw tukVw k`F
ky pwauxw [
iek Coty auprySn ijvyN iek auNglI k`tI ivc hI pMj GMty lg jWdy hn keI vyrW
qW AwprySn 24 GMty qoN v`D smW cldy hn [
ijhVy AMg ijAwdw hI iP`s gey hox aunW nUM gMFxw muSkl @dw hY [
ies kMm 'c sB qoN v`fI muSkl ik ieh AwpRrySn QoVy mihMgy huMdy hn[ikauNik
AYksIfYNt kdI pu`C ky nhIN huMdy keI mrIj pYsy dw vkq isr ieMqjwm nw hox
krky AwpRyrSn qoN vWJy rih jWdy hn [
ies leI jrUrI hY ik srkwrW AwpxW Prj pCwnx qy nwgirkW dw bImw hovy ijvy A`j
swry ivkisq dySW ivc hY [
so jrUrq hY ik Dwrimk qy smwj syvI jQybMdIAW A`gy Awaux qy lokW L Apwhj hox
qoN bcwaux[
mrIjW dI AigAwnqw vI keI vyrW A`gy AwauNdI hY [kdI kdI AMg cl nhIN pwauNdy
audoN mrIj dI nrwjgI vI fwktr nUM sihxI pYNdI hY [
isrP auh hI AMg nhIN cl pwauNdy ijQy ikqy AMdr Kun dIAW gMFW jW FylIAW
(clots) bxIAW rih jwx jW iPr AMg iPs igAw hovy [
fw. gurivMdr dsdy hn ik jdoN koeI AMg pUrI qrW kMm krn lg pey qW fwktr nUM
aus vyly AijhI pRsnqw qy qs`lI @dI hY ijs dw ibAwn nhI kIqw jw skdw[Ð
EdoN Bgq isMG nUM PWsI hoeI sI
A`j @dw qW puls mukwblw bxnW sI
ShId Bgq isMG dw nW pMjwbIAW dy idlW dIAW gihrweIAW q`k auqirAw ipAw hY[ aus
AjwdI dy pRvwny, dIvwny, Albyly dI Shwdq auqm qy AjwdI leI j`do jihd krdy hr
nwgirk leI cwnx munwrw[ pr 28 sqMbr 2007 L jdoN AMimRqsr ivKy ShId dI jnm
SqwbdI mnweI geI qW aus vyly mnorMjn kwlIAw bI jy pI ny styj qy ibAwn id`qw
AKy Bgq isMG is`K nhI ihMdU sI[ AsIN smJdy hW ieh ShId dI qohIn krn brwbr
sI[ pr EQy iksy AkwlI jW kwmryf ny ienHW k`tVvwdIAW dw juAwb nw id`qw[ isrP
iek AmrjIq isMG Asl ny jrUr ikhw ik Bgq isMG L iPrkydwrI nwl joV nw vyKo[
AkwlI qW AYny K`sI ho cuky hn koeI nhI kusikAw[ KYr auQy Bgq isMG dy vI
15-20 irSqydwr hwjr Eh vI nW kusky ik ikQy srkwrI shUlqW nW jwdIAW rihx[
hwlwik Bgq isMG dy mjhb qy swnUM BweI rxDIr isMG qy kpUr isMG AweI. sI. AYs
dIAW ilKqW imldIAW hn ijnW Anuswr isMG AKIr dy idnW 'c is`K bx cukw sI qy
kys vDw ley sn[
KYr msq pMjwbIAW ny k`tVvwdIAW dIAW g`lW dw noits nW ilAw[ jdoN ihMdUqvw
dIAW AijhIAW cwlW Pyl ho jwx qW aus vkq iPr twaUtW L vrq ilAw jWdw hY[
pMjwbIAW 'c Pu`t pwaux dw kMm kr rhy nklI KwilsqwnI ismrjIq isMG mwn qurMq
Bgq isMG dy iKlwP ibAwn dy ky k`tVvwdIAW dy ibAwn dI pRoVqw kr id`qI[ iPr
bwdl ny vDIAw kIqw jo aus nUM jyl dI hvw Kvw idqI qy 3 idnW ivc hI iPr bwdl
dI isPq krky bwhr AwieAw[
swfy kol qW Bgq isMG dy Drm dw iek hor sbUq mojUd hY[ ipCy 1984 aupMrq jo
is`KW ny julm iKlwP bgwvq kIqI sI aus vyly Bgq isMG dy pirvwr nUM vI qgVw
syk l`gw sI[ Bgq isMG dy BWxjy kuljIq isMG F`t nUM bu`cV AYs. AYs. pI. AjIq
isMG sMDU ny GroN cu`k kql kr idqw qy ivcwry dw Kurw Koj imtw lwS vI Kurd
burd kr id`qI sI[
ihMdUqv ny swbq kr idqw ik isMG dw A`j dy Bwrq ivc kI sQwn hY[ A`j isMG @dw
qW iehI hSr hoxw sI[Ð
AOlwd nW hox dy kwrn
#AwpxI pIVHI nUM A`gy cldw dyKx qy b`cy nUM pwlx nwl
jo KuSI imldI hY aus nUM lPjW ivc ibAwn nhIN kIqw jw skdw[ byAOlwd hoxw
AiqAMq duKdweI hY[ A`j dsW ivcoN iek joVw byAOlwd hY[ byAOlwd lok nw isrP
mW-bwp bxn dI KuSI qoN hI vWJy rih jWdy hn sgoN aunHW dI smwijk, mwnisk,
srIrk Aqy AwriQk hwlq vI ivgV jWdI hY[
iek AMdwjy Anuswr 10-12 % joVy jo ik b`cw pYdw krn dy cwhvwn hn, aunHW nUM
iksy nw iksy muSikl dw swhmxw krnw pYNdw hY[ purwxI soc Anuswr jykr joVw
AOlwd pYdw krn ivc AsmrQ hovy qW ksUr isrP AOrq ivc hI mMinAw jWdw sI pr hux
ieh Dwrnw glq swbq ho cukI hY[ nvyN AMkiVAW muqwibk byAOlwdpx leI AOrq qy
mrd dovyN brwbr dy ijMmyvwr (30-40%) hn[ so byAOlwd joiVAW dw ielwj isrP
AOrq dy ielwj qk hI sImq nhI r`Kxw cwhIdw[ bwkI dy 10-15 % byAOlwd joiVAW dw
is`Dy qor 'qy koeI kwrn nhIN l`Bdw[
byAOlwdpx - ijhVy joVy iek swl q`k b`cw pYdw krn dI koiSS krdy hn pr iksy
kwrn krky AOrqW grBvqI nhIN huMdIAW, Aijhy joiVAW leI fwktrI shwieqw lYxI
jrUrI ho jWdI hY[ kudrqI qOr 'qy srIrk p`KoN iblkul TIk AOrq dI grBvqI bxn
dI iek mhIny ivc sMBwvnw kyvl 25 % hY, iek swl dy Arsy ivc 85 % hY Aqy do
swl ivc 93 % hY[
byAOlwdpx kuJ Aihm suJwau :
1. aumr v`Dx qy b`cw pYdw krn dI SkqI GtdI jWdI hY[ AOrq dI 24 swl dI aumr
ivc b`cw pYdw krn dI SkqI isKr 'qy huMdI hY Aqy 30 swl qoN hOlI hOlI GtxI
SurU ho jWdI hY[ 45 swl dI aumr qoN bwAd grB-AvsQW nUM hwsl krnw AsMBv jwpdw
hY[ vDdI aumr nwl mrdW ivc SukrwxU bxn dI SkqI vI GtdI jWdI hY[
2) ijnW mrdW dw rojgwr vYlifMg krnw, kItwxU nwSk dvweIAW (ijvyN ikswn jo
kItwxU nwSk dvweIAW dI vrqoN krdy hn) nUM ies sm`isAw dw ijAwdw swhmxw krnw
pY skdw hY[ jo AwdmI Awpxy ik`qy dI mjbUrI krky jihrIly vwqwvrx ivc kMm krdy
hn ijvy is`kw pwrw Aqy kYfmIAm Awid DwqW vI SukrwxU leI jihrIlIAW swbq
huMdIAW hn[
3) loV qoN ijAwdw grmI vI SukrwxUAW leI Gwqk is`D ho skdI hY[ tr`k, b`s
frweIvr, hlvweI, B`TIAW 'qy kMm krn vwly kwimAW ivc ieh ibmwrI ijAwdw hY[
mrdW nUM nweIln dy qMg k`Cy nhIN pwauxy cwhIdy ikauik byloVI grmI imldI hY
Aqy SukrwxU Gt jWdy hn[ AYks ry Aqy hor iq`KIAW ikrnW vI nukswndyh huMdIAW
hn[ isgryt, qMbwkU Awid nSy AOrqW Aqy AwdmIAW dohW leI hI hwnIkwrk hn[
grBvqI hox dI dr Gt jWdI hY Aqy grB if`gx (grBpwq) dw Kqrw v`D jWdw hY[
4) AOrqW ivc AMfy pYdw krn dI ivDI 'qy mutwpy dw bhuq Asr huMdw hY[ eysy
ikqwb dy sPw 97 qy shI vjn dI swrxI idqI hY, ies qoN ijAwdw jW G`t Bwr
vwlIAW AOrqW ivc grB Tihrn dI dr vI bhuq Gt jWdI hY[ AwdmIAW ivc Awm qor 'qy
motwpy dw Asr G`t pYNdw hY pr motwpw SukrwxuAW 'qy burw Asr pwauNdw hY[
5) grBpwq qoN bcxw cwhIdw hY ikauNik 5% AOrqW nUM grBpwq dorwn soj pY jWdI
hY jW b`cydwnI ivc Cyk ho jWdw hY ijs krky auh hmySW leI nkwrw ho jWdI hY[
6) bhuq ijAwdw Srwb pIx nwl mrd nUM Bog krn mOky muSikl AwauNdI hY[ SukrwxU
vI kmjor dy bxdy hn[ 90% APIm Kwx vwlIAW AOrqW ivc mwhvwrI TIk smyN 'qy nhIN
AwauNdI Aqy AMfw nhIN bxdw[ ieQoN q`k ik idn ivc 3 - 4 k`p qoN ijAwdw cwh jW
kwPI pIx nwl grBvqI hox ivc rukwvt Aw skdI hY[
7) dOVn vwlIAW, ijmnwsitk Aqy n`cx vwlIAW AOrqW nUM vI muSkl Aw skdI hY[ 8)
idmwgI Aqy srIrk qnwau mrd Aqy AOrq dovW dI jnx pRikirAw leI Gwqk ho skdy
hn[
9) ijhVIAW AOrqW b`cw pYdw krn dIAW cwhvwn hn, aunW nUM sMquln Kurwk
(1500-2000 iklo kYlrI) KwxI cwhIdI hY[ A`j byAOlwdpx dI sm`isAw v`D rhI hY
ies dy kuJ hyT ilKy mu`K kwrn hn :
a) A`j klH AOrqW bhuq AwSwvwdI ho geIAW hn[ auh AwriQk qOr 'qy suqMqr hoxw
cwhuMMdIAW hn[ Awpxy Awp nUM cMgI qrW sQwipq krn leI auh Aksr ivAwh v`fI
aumr ivc krwauNdIAW hn jW auh ivAwh qoN bwAd CyqI grB Dwrn nhIN krnw
cwhuMdIAW ijs krky bwAd ivc aunW nUM b`cy pYdw krn ivc iksy nw iksy muSikl
dw swhmxw krnw pYNdw hY[
A) grB inroDk swDnW dI loV qoN ijAwdw vrqo krnw[ e) vwr vwr grBpwq krvwauxw[
s) vwqwvrx dw pRdUiSq hoxw[ h) AwriQk kmI [ k) qyj rPqwr ijMdgI ivc vD irhw
mwnisk qnwau Awid[Ð
pMjwbIE hoS kro!
pMjwb brbwdI iknwry!
qyrIAW suM\IAW rihxIAW koTIAW
mrdm SumwrI dy AMkiVAW Anuswr 34 swl
bwd pMjwb ivc gYr is`KW dw bhumq ho jwvygw[ so jy A`j vkq nW sWiBAw qW KUn
Krwby leI iqAwr ho jwE
34 swl bwd is`K pMjwb ivc hI G`t igxqI ivc ho
jwxgy qy 60 swl bwd pMjwb ivc gYr pMjwbIAW dI igxqI ijAwdw ho jwvygI[ so
b`cy pYdw hox idE, cwhy 10 hox cwhy iek [ kudrq dy kMm ivc dKlAMdwzI dyx
krky sMqwp Bog rhy ny pMjwbI [bl`f pRYSr qy SUgr dw kwrn gYrkudrqI jIvn qOr
qrIky hn
nINdoN jwg, auT pMjwb,
b`cI bcw lY, C`f Srwb
Awls C`f, PV ikqwb
snAq geI, BivK KyqI Krwb
luitAw pwxI, ikQyeI pMj Awb
pwaunY KwlI koTI bx nvwb
niSAW 'c jvwn byhwl
qyry ivhVy nw Kyly bwl
motw hoieE bx ibkrwl
bl`f pRYSr, B`ulw ipRqpwl
bygwny AKbwr, tIvI byhwl
isrP n`cx pwaux Dmwl
bolI L Kqrw, smJ cwl
bHeIAw rwj bwd 34 swl
iPr rihxw nhI pMjwb
auT pMjwb, jwg pMjwb
nhI qy nhIE rihxw pMjwb |
KqirAW dy b`dl jo Aj pMjwb qy pMjwbIAq qy mMfrW rhy hn auh kdI nhI dyKy gey[
mrdm SumwrI dy AMkVy dsdy hn ik 34 swl bwd pMjwb AMdr is`K lok G`t igxqI ivc
ho jwxgy qy pMjwb dUsrw Aswm bx jweygw[ (Xwd rhy Aswm ivc bMgwlIAW dI Awmd
nwl AswmI Kud G`t igxqI ivc ho gey ny qy EQy EnW j`do jihd CyVI hoeI hY[)
is`K Drm dy 500 swlw ieqhws ivc ieh pihlI vwr hoieAw hY ik is`KW dw gRoQ ryt
Bwv vDx dr GtI hY[ pMjwb ivc 1991 qo 2001 dy Arsy drimAwn is`K AbwdI 14.3%
vDI hY jdoN ik ihMdU AbwdI 28.7% vDI hY[ jy ieho dr jwrI rhI qW AwpxI
homlYNf pMjwb 'c vI is`K sMn 2041 qk G`t igxqI ivc ho jwxgy[
ies qoN iek hor AMdwjw vI lwieAw igAw hY ik lg pg 60 swlW 'c pMjwbI pMjwb
ivc G`t igxqI ivc ho jwxgy qy rwj bwhrly lokW bHeIAW Awid dw ho jwvygw[ swfy
Eh pMjwbI vIr ijhVy BVkwvy ivc Aw ky Awpxy siBAwcwr qy bolI dw ivroD kr rhy
hn ienHW dIAW A`KW Edo KulxgIAW[
A`j qoN pMj swl bwd 20% pMjwbI muMfy CVy hI irhw krngy[
ies dw muK kwrn ieh hY ik kyNdr ny pRvwr inXojn L isrP pMjwbIAW 'c hI
pRcwirAw ijsdw nqIjw A`j AsI dyK rhy hW[ pMjwb ivc A`j 1000 mrdW ipCy isrP
874 jnwnIAW hn ijs dw mqlb 1000 ipCy 126 pMjwbI jW qW CVy hI rihxgy jW iPr
kdysxW ilAwauxgy[ 2001 dI mrdm SumwrI muqwibk nr-mwdw Anupwq hor vI ivgiVAw
hY qy mwdw 800 qoN vI Gt geI hY[
dUsrw kwrn hY pMjwbIAW ivc nwsqkqw dw vDxw[ ijsdw mUl kwrn sI kimaUinst
ivcwrDwrw dw PYlwA[ ieh lok kudrqI kdrW kImqW dI pRvwh nhI krdy qy isrP
Awpxy Awp L hI sB kuJ smJ bihdy hn[ ieQo qk ik bwl b`cy pYdw krnW vI boJ
smJdy hn[ pRmwqmw dI hoNd qoN AwkI ieh lok Awpxy Awp L rb qoN v`fw dsdy hn[
ijs krky Dwrimk, kudrqI qy siBAwcwrk kdrW kImqW dI iK`lI aufweI geI[kwmryf
burw krn ligAw pRvwh nhI krdy ikauik auh pwp puMn L mMndy hI nhI[
ieh swfI bdiksmqI hY ik AsI Drm dy AsUlW L AxgoilAw hY ijs Anuswr ieh isDWq
hY ik hr jIA dI iksmq aus dy pYdw hox vyly hI qih ho jWdI hY[ audwhrx vjoN
1947 'c jdoN Bwrq Ajwd hoieAw qW AbwdI isrP 32 kRoV sI[ pr QW QW B`uKmrI sI[
Edo Bwrq srkwr kdI AmrIkw kol bglI PV ky Anwj lYx jWdI sI jW rUs kol[ A`j
AbwdI 110 kroV hY qy Bwrq AMdr Anwj dy BMfwr Bry pey hn[ sTvyN dhwky 'c hI
EdoN iPr pRvwr inXojn dI fOnI ip`tI geI[ qy auh vI pMjwb ivc hI sB qoN
ijAwdw[ ikauik pMjwbI lok bOld vW|U Boly igxy gey hn qy brIk soc G`t hI rKdy
hn[ suBwvk hY ik ienHW dy lIfr vI ieho ijhy lohly hI rhy hn[ lIfrW ny kOm L
ienHW cwlW qoN sucyq kIqw hI nhI[ qy nqIjw A`j swfy swhmxy hY[
A`j svwxI b`cy dI privRS ƒ boJ smJx lgI hY
bVI bdiksmqI dI gl hY ik iksy vyly bhwdr igxIAW geIAW pMjwbxW A`j b`cw pwlxw
boJ smJx lg peIAW hn[ AsI keI bIbIAW BYxW nwl g`lW kIqIAW ies msly qy[
bhuqIAW kihMdIAW hn ik “b`cw qW
iek hI pwlxw muSkl hY[” “AjI pVweI bhuq mihMgI ho geI hY[ msW iek b`cw hI
pVwieAw jWdw hY[” AsW kuJ AijhIAW svwxIAW nwl vI glW kIqIAW ijnW ny nOkr q`k
r`Ky hoey hn[ iek Aijhy joVy nwl swfI gl hoeI ijMnW dw ieko iek p`uqr pRdysW
'c jwx dI iqAwrI ivc sI[ AsW ikhw ik qusI koTI qy 50 l`K lw idqy hn[ kI b`cw
pwlxw 50 l`K qoN vI mihMgw ho igAw[ qusI bHeIey kolo KwlI peI koTI dI sPweI
krvw skdy ho pr kI beIAw quhwfw b`cw iKfwaux qo nW kr dyvygw? kI A`j iKfwvy
AYny hI mihMgy ho gey hn? kI quhwL Brosw hY ik ijhVw b`cw bwhr jw irhw hY
auh kdI prqygw vI shI? kudrq dw inXm hY pRdysW 'c ijhVw iek vwrI kwrobwr
nOkrI pySy ivc pYr jmw ley kdI nhI prqdw[ hW kdI kdweI imlx Aw skdw hY cOQy
qW nhI Bog qy jrUr[Xwd r`Ko ieh koTIAW DrIAW DrweIAW rih jwxIAW hn[ AwpxI
nsl dw Kqm nw kro[ b`cy pYdw hox idE[ Awpy nOkr sWB lYxgy[
ijhVy vIr grIb hn auh vI not krn kI kudrq ny hr jIv dw AMn dwxw iliKAw @dw
hY iksy L QoVw qy iksy L bhuqw[ Xwd r`K ijMnW L qusI Aj AmIrI ivc dyK rhy ho
iksy vyly mMdI hwlq ivc sn[
motw bMdw qy AmlI b`cw pYdw nhI kr skdy
A`j AsI dyKdy hW ik is`K gBrU vyKx L moty qgVy hn[ pr pYdwieS krn ivc kmjor
ho gey hn[ ies dw muK kwrn nSw hY[ Xwd r`Ko Srwb pIx vwlw bNMdw b`cy pYdw
krn dy p`K qoN byh`d AsmrQ qy kmjor ho jWdw hY[ ausdy vIrj ivc SkrwxU hI Kqm
ho jWdy hn[ ieho hwl ijAwdw moty bMNdy dw @dw hY[ fwktr AsUl muqwibk donoN
iksm dy lok pYdwieS qoN AsmrQ ho jwdy hn[
pMjwbI muitAwrW vI glq pRwpygMfy sdkw pRvwr inXojn dy nvyN nvy qrIky AKiqAwr
kr rhIAW hn[ AijhIAW h`f hrwmI ho geIAW hn ik b`cy dI privRS krnW boJ smJx
lg peIAW hn[ EDr KurwkW ijAwdw ho geIAW hn[ kudrq dw inXm hY jdoN jIv L
Kurwk ijAwdw imldI hY audoN auh pYdwieS krdw hY[ kwm dw is`Dw sbMD Kurwk nwl
@dw hY[ pr pMjwbIAW dI bdiksmqI ieh mjy l`Bx Kwqr kwm vl jWdy hn[ kI kdI mjy
nwl koeI iqRpq hoieAw hY? kudrq ny qW ieh iK`c pYdw kIqI hoeI hY ik jIA pYdw
@dy rihx[
nqIjw ieh inkl irhw hY ik Aj dy ADKV lok bhuqy bl`f pRySr qy SUgr Awid rogw
dy mrIj bx gey hn[ ieh bImwrIAW aunW lokW L @dIAW hn jo gYr kudrqI jIvn jIdy
hn[ swfy fwktr ds rhy hn ik 40 swl qoN v`D aumr dy 60-70 PI sdI lok bl`f
pRYSr dy mrIj hn Bwv hwlwq ieMny mwVy ho gey hn[ gYr kudrqI jIvn jIx krky
ienHW dy Bwr vI vDy hoey hn qy ieh ivcwry goifAW qoN vI rihdy jw rhy hn[ sB
kuJ @idAW suMidAW vI jIvn ienHW leI boJ bixAw hoieAw hY[ ikauik ienHW ny
kudrq dy kMm ivc dKlAMdwzI kIqI hY[
niSAW 'c pMjwb dw pihlw nMbr
A`j pMjwb dunIAw dw iek Aijhw Kyqr bx igAw hY ijs ivc sB qoN ijAwdw niSAW dw
syvn ho irhw hY[ Kud pMjwb srkwr dy kr Xog bjt dw 1/3 niSAW qo Aw irhw hY[
ies sB dy bwvjUd A`j AkwlI qy kWgrsI nyqw lokW ivc nSy vrqw rhy hn[
DI dw grB ivc hI Gwx
pMjwbIAW dw hor v`fw gunwh jo grB ivc hI kuVIAW L Kqm krI gey ny[ivdvwn qy
mnocikqsk A`j ies nqIjy qy p@cy hn ik kuVIAW dw mwrnW is`Dy qOr qy pRvwr
inXojn dy isDWq dy pRcwr krky hoieAw ey[ so ies msly qy swrw ksUr srkwr dw
ey[
KYr ies ivc lokW dw ksUr nhI hY[ ksUr hY swfI lIfriSp dw, qy srkwrW dw jo
glq nIqIAW Apxw ky Awpxy hI lokW L duKW ivc Jok rhIAW hn[ so A`j qoN qh`eIAw
kr lE ik kudrq dy kMm ivc iblkul dKl nhI dyxw[ienHW dI nIq L nSr krn dI
jrUrq hY
dUsry pwsy muslmwn lok Bwrq ivc grIb hn pr aunW dI igxqI lgwqwr vD rhI hY[
qy lokqMqr ivc votW dI igxqI nwl hI PYsly @dy hn[ muslmwn lIfr mihsUs krdy
hn ik aunW dI kOm BivK vwsqy pUrI qrW sur`iKAq hY qy auh iksy vyly vI AwpxI
rwjsI hwlq ibhqr kr skdy hn[ pr is`K qW Awpxw Koj Kurw hI imtwaux quryy ny[
so jwgx dI jrUrq hY ikauik hukmrwn pwrtIAW pMjwbIAW nwl v`fw
ivqkrw kr rhIAW hn[
ivqkry dI ieMqhw dyKo pMjwb dy gvWFI sUibAW ijvy ik jMmU kSmIr, ihmwcl,
auqrwKMf Awid ivc pMjwbI lok jmIn jwiedwd nhI bxw skdy pr pMjwb ivc gYr
pMjwbIAW L jwiedwdW KrIdx dI Ku`l hY[ rwjsQwn ivc qW srkwr ny ibnW koeI kLn
bxwieAW iek srkwrI hukm nwl hI pMjwbIAW L pMjwb ivc jmIn KrIdx qy pwbMdI lw
idqI hY[ ijlw mYijstrytW L Aijhy hukm kr idqy gey hn[
gvWF ivc tYksW qoN Cot dy idqI geI hY
ienHW sUibAw ny pMjwb dI sn`Aq L Awpxy vl iKcx Kwqr kyNdr srkwr dI sihmqI
sdkw AnykW irAwieqw id`qIAW hoeIAw hn ijvy syl tYks, ienkm tYks, AYksweIj,
cUgI qoN pUrI mwPI hY ibjlI ssqI qy jmIn muPq id`qI jw rhI hY[ ipCly 10 swl
dy Arsy ivc koeI 50,000 kwrKwnw iekweIAW bMd hoeIAW hn[ ijsdw mqlb sp`St hY
ik iehnW ivcoN bhuqy ihjrq kr gey hn[ bwdl qy kYptn ies msly qy cu`p hn[ Bwv
AbwdI hor Q`ly jweygI[
mqlb sp`St hY ik iehnW ivcoN bhuqy ihjrq kr gey hn[ bwdl qy kYptn ies msly
qy cu`p hn[ Bwv AbwdI hor Q`ly jweygI[
hVW vyly dirAw pMjwb dy qy soky vyly hirAwxw rwjsQwn dy
iek swjS dy qihq ikswnW L muPq ibjlI id`qI jw rhI ey qW ik nihrI pwxI vl
ienW dw iDAwn nW jwvy[ qy nihrI pwxI bhuqw hirAwxy qy rwjsQwn L dy idqw igAw
hY[ jd ik hVHW vyly dirAwvW dI mwr pMjwb L pYdI hY[ nqIjw Bugqx leI pMjwbI
lok iqAwr ho jwx ikauik hr swl pwxI dI qih fyF Put Q`ly jw rhI hY qy Agly 20
ku swlW qk jmIn hyTlw pwxI Kqm ho jwxw hY[
pVweI 'c pMjwb 24 vyN nMbr qy jw ifgw
isiKAw dy Kyqr qy ingwh mwrn qy pqw lgdw hY ik auh pMjwb jo 1951 dI mrdm
SumwrI vyly pihly 10 pRwqW ivcoN sI 1971 'c 11 sQwn qy sI jo A`j pCVky 24
sQwn qy jw ifgw hY[ swKrqw p`KoN ihmwcl qy rwjsQwn vI pMjwb qoN A`gy inkl
gey hn ijQy ik skUl dUr durwfy hn[
pMjwbI bolI ƒ nu`kry lw idqw igAw hY
pMjwbI BwSw L srkwrI qOr qy nkwr idqw igAw hY[pMjwb dI rwxI pMjwbI pMjwb ivc
hI golI bxw idqI geI hY[ vIcwrI dI mIfIey ivc qrsXog hwlq bxI hoeI hY[pMjwb
ivc gYr pMjwbI AKbwrW dw cln pMjwbI AKbwrW nwlo v`D ho cu`kw hY[ EDr AnykW
skUlW ivc pMjwbI qW pVweI hI nhI jw rhI[ieh skUl is`Dy hI id`lI borf nwl
juVy hn[
vymuK hoey rwm qy lgin jnm ivjog ]
nwsqkvwd kwmryfrI dy cln qy srkwr dIAW gupq nIqIAW krky pMjwb ivc Drm dI
hwnI hoeI hY[ jwhlI fyirAW L auqSwh dy ky srkwr ny Drm dw Aks ies smwj ivc
Krwb kr idqw hY[ A`j lok ienswneIAq qy s`c p`KI gurU nwnk dy Drm qy
bRwhmxvwd ivc koeI Prk hI nhI smJ rhy[ ijs kwrn A`j pMjwb vI Bwrq dy bwkI
sUibAW vrgw hI bx igAw hY[
ies brbwdI leI srkwrW dIAW pMjwb ivroDI nIqIAW qW juMmyvwr hY hI pr sB qoN
v`D juMmyvwr hn is`K lIfr ijnW ny kursI L hI sB kuJ smJ ilAw hY qy Awpxy
pYrI Awp kuhwVw mwr rhy hn[jrUrq hY lokW L jgwaux dI[ pMjwbIAW L ies sunyhw
dyx dI jrUrq hY ieh bhuq jldI smJ jWdy ny[Ð
iek swijS qihq ividAk FWcw qbwh kIqw igAw hY
kyNdr nhI cwhuMdw ik pMjwb dy dilq ividAw hwsl krn
ijQoN qk pMjwb dI isiKAw dI mMdhwlI dw sbMD hY ieh pMjwb iKlwP swjS dw ih`sw
hY Aqy id`lI dy ieSwry muqwibk jwx buJ ky isiKAw p`Ko pMjwb nUM brbwd kIqw
jw irhw hY[
ivdvwn mMndy hn ik pMjwbI lokW nUM jdoN koeI vigAwnk ibhqrI dI Jlk idKweI
jwvy qW auh purwxI rUVIvwdI kdrW kImqW qy sMskwrW nUM iqAwgx leI J`t iqAwr
ho jWdy hn [jdoN pMjwbIAW nUM KyqI bwVI dy ivigAwnk qrIky d`sy qW ienHW ny
J`t aunHW nUM ApxwA ilAw[ p`CmI isiKAw jdoN SurU hoeI 1911 qoN 1921 dI ivc
pMjwb J`t isiKAw p`Ko Bwrq dy mohrI sUibAW 'c Aw igAw[
kwrn- Bwrq dy Awjwd huMdy swr hI pMjwbIAW ny pMjwbI sUby dw nwhrw mwr idqw
qy kyNdr pMjwbIAW qy KPw ho igAw [ AYmrjYNsI vyly isrP pMjwbIAW hI bgwvq dI
sur kwiem rKI qy ieMdrw gWDI pMjwbIAW qy duKI hoeI[ swfw AMdwjw hY ik EdU
bwd hI pMjwbIAW nUM itkwxy r`Kx Kwqr iek gupq KuPIAw AjYNsI ijsnUM 'qIsrI
AjYNsI' ikhw jWdw hY dw gTn kIqw igAw [ pMjwb L isiKAw p`Ko mMdhwl krn dI
nIqI vI Edo qIsrI AjYNsI ny hI GVI ijs L kydr ny gupq qOr qy lwgU kIqw
hoieAw hY[ aus qoN CyqI mgroN hrmMdr swihb dy hmly mOky is`KW bgwvq kIqI ijs
krky 'qIsrI AjYNsI' dI AihmIAq hor v`D geI[ AMdwjw hY ik AjYNsI dI soc hY ik
:
ikauNik pMjwb ivclw grIb qbkw ijAwdw AKOqI SUdr lokW qoN hY, lgpg 95% hI ik
jy pMjwb AMdrly SUdr nUM qusIN pVw idEgy qW auuh ihMdU Drm AMdr jo SUdr nUM
drjw idqw igAw hY aus nUM vyK ky bRwhmxI m`q nUM nPrq krn lgdw hY qy is`K
Drm 'c pRp`k ho jWdw hY[qIsrI AjYNsI dI soc hY ik pV ilK ky ienHW lokW ny
Awpxw h`k mMg lYxw hY[
ikauNik ieh grIb qy AKOqI SUdr hI hY jo srkwrI skUl 'c jWdw hY[ bwkI lok
Awpxy b`cy L pRweIvyt skUlW 'c Byjdy ny[ A`j pMjwb dy skUl tIcr qoN s`Kxy
hn[ isiKAw qy isrP 2.75% Krc kIqy jw rhy hn jd ik qr`kISIl mulk Awpxy jI AYn
pI dw 10% Krcdy ny[
AiDAwpkW dI ijhVI QoVI bhuq nPrI bcI hY aunW kolo vI Al`g Al`g iksm dy gYr
isiKAk kMm ley jw rhy hn[ kdI koeI srvy,qy kdI koeI[ tIcr nUM kuleI bxw idqw
igAw hY[ tIcr qyo koeI ijMmyvwrI qih nhI kIqI geI[ byS`k 100% b`cy Pyl hox[
auh pMjwb jo iksy vyly isiKAw ivc Bwrq ivc mohrilAW ivco sI A`j 24 nMbrqy
hY[ ies qoN v`fw kI sbUq ho skdw hY ik ihmwcl qy auqrWcl ijhy phwVI sUby vI
pMjwb qoN A`gy jw cu`kyy hn ijQy skUl jwx leI durgm rsiqAW QwxI mIlW qk pYdl
clxw pYNdw hY[mrd swKrqw p`KoN A`j rwjsQwn, hirAwxw, auVIsw, iskm Awid vI
pMjwb qoN A`gy lMG cu`ky[
AmIr hukmrwn nhI cwhuMdw ik grIb lok pVH ilK jwx--fw. tI.Awr.
Srmw
pMjwb iv`c huxy ijhy (25 jUn 2006) imfl, mYitRk Aqy +2 dy nqIjy GoSq kIqy
gey hn[ qkrIbn 3 l`K b`cy PylH hoey hn, ienHW 'c 95% srkwrI skUlW dy hn jo
grIb hn[ gYr srkwrI skUlW dw nqIjw 95 - 98% hY jdoN ik srkwrI skUlW dw nqIjw
30 - 35% hY [
Bwrq iv`c grIbW leI nw is`iKAw hY, nw nOkrI, nw ienswP hY ikauNik SkqIhIn
hn, byjubwn hn[jdo ik aunHW nUM hornW vrgW nwloN is`iKAw, ielwj Aqy rujgwr
dI ijAwdw loV hY[
grIbW nUM hr pRkwr dI is`iKAw qoN vWiJAw kIqw jw irhw hY qW jo auh Awpxw
AiDkwr nw mMgx, auh SkqISwlI nw ho jwx, aunHW dw pyt Brygw qW auh Awpxy h`k
mMgxgy[ aunHW nUM is`iKAw imlygI qW auh h`kW bwry sucyq ho jwxgy[
pMjwb dI srkwr qW srkwrI skUlW dI duSmx hY[ srkwr ny 26000 tIcr postW hI r`d
kr id`qIAW hn, qkrIbn 22000 AswmIAW KwlI peIAW hn, tIcrW qoN sKxy hjwrW hI
skUl bMd pey hn[(ies qrW koeI 48000 postW KwlI hn) tIcrW ny pVHwauxw hI bMd
kr id`qw hY, 3 l`K b`cy PylH ho gey hn, ikhw jw irhw hY ik dyS au~nqI kr
irhw hY Aqy 2020 q`k ivSv qwkq bx jwvygw[ nYSnl sYNpl srvy 2000- 01 d`sdw hY
10 b`icAW ivcoN ijhVy pihlI iv`c dwKl huMdy hn kyvl 3 dsvIN q`k phuMcdy hn,
bwkI rsqy iv`c hI JV jWdy hn, frwp krn vwly b`cy grIb pyNfU hn ijnHW dy skUl
hr qrHW nwl GtIAw hn[
pMjwb srkwr dw srvyKx (ieMfIAn AYkspRYs 11-06-05) d`sdw hY ik srkwrI
pRwiemrI skUlW iv`c dUjI qoN pMjvIN jmwq iv`c 30% b`cy nw ilK skdy hn, nw
pVH skdy hn, auh inr`Kr hI skUl AwauNdy hn Aqy inr`Kr hI skUl C`f jWdy hn[
iek AiDAYn ieh vI d`sdw hY ik pihlI, dUjI jmwq dy kyvl 30% b`cy iek AMk
vwlIAW do rkmW dw shI joV kr skdy hn, 70% b`icAW nUM joV krnw vI nhIN
AwauNdw[
AnykW srkwrI skUlW dy imfl, mYitRk Aqy +2 skUlW dy nqIjy isPr pRqISq hn,
sYNkVy skUlW dy nqIjy 20% qoN vI nIvyN hn[
AjwdI qoN bwAd dy 59 virHAW dy XqnW qoN bwAd vI 630 l`K b`cy Ajy skUlW qoN
bwhr hn, ieh kyvl auh b`cy hn jo grIb hn[ dyS iv`c pRwiemrI is`iKAw nUM
buinAwdI AiDkwr qW idqw igAw hY pr grIbW leI muPq is`iKAw inkMmI hI nhIN,
glq vI hY, mwVI vI hY Aqy imldI vI kdy kdy Aqy ikqy ikqy hI[
is`iKAw dw bjt idnoN idn G`t irhw hY[(1960 nyVy koeI 10% sI) 1989 'c 4.4% sI
Aqy 1989- 99 iv`c 2 75% hI rih igAw sI[ au~nq dyS 8 -10% jI AYn pI is`iKAw
'qy Krc rhy hn[
srkwrI skUlW 'c BOiqk shUlqW nWh dy brwbr hn[ pbilk irport Awn byisk
AYjUkySn (pRob 1999) iv`c ikhw igAw hY ik 89% skulW 'c t`tI/ ipSwbKwny hI
nhIN hn, 29% skUlW iv`c blYk borf vI nhIN hn, 59% skUlW iv`c pIx vwly pwxI
dw pRbMD nhIN hY, 80% skUlW iv`c lwiebryrI nhIN hY[
ivSv bYNk Aqy hwrvrf XUnIvristI dI irport d`sdI hY ik 25% tIcr skUl nhI
jWdy, ijhVy jWdy hn 50% jmwqW hI nhIN lYNdy[
nwilj kimSn dy cyArmYn fw.sYm pYqrodw dw suJwv hY ik smu`cI 2% is`iKAw tYks
vjoN ie`kTy hoey 5000 kroV rupey AYlImYNtrI is`iKAw 'qy Krc hoxy cwhIdy hn
qW jo dyS iv`c muFlI is`iKAw dy AwDwr nUM coVw kIqw jw sky[ aunHW ny qW
ieQoN q`k ikhw hY ik XUnIvristIAW leI inrDwrq kIqIAW rkmW vI AYlImYNtrI
is`iKAw v`l nUM moV dyxIAW cwhIdIAW hn[ jdoN q`k skUlI is`iKAw mjbUq nhIN
huMdI Aqy ies dw AwDwr cOVw nhIN huMdw, aucyrI is`iKAw ivSv p`Dr dI is`iKAw
vrgI nhIN bxweI jw skdI[ kmjor nIhW 'qy cubwry nhIN pwey jw skdy[ ieh Dwrnw
srwsr Srwrq hY ik pyNfU Aqy grIb b`cy nwlwiek huMdy hn [Ð
|