What the British think about Sikhs today

Monday, 20 May 2013

What the British think about Sikhs today  

From a BBC Feature

The rise of Hindu nationalism, and renewed claims that Sikhism is  nothing more than a Hindu sect, have given Sikhs cause for alarm' Overview of Sikhism -
Sikhism is the youngest of the great world faiths. Sikhism is Britain's third most popular religion, with about half a million Sikhs living in the UK. Sikh men are easily identified by their beards and turbans..\

ਅੱਜ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਰਖਦਾ ਹੈਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹਨ? ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨਾਲੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਅੱਛੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।ਸਿੱਖ ਜੁਝਾਰੂ ਕਿਓ ਬਣੇ? ਅੰਗਰੇਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖ, ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ 'ਚ ਵਾੜ ਰਾਜਨੀਤਕ ਫਾਇਦੇ ਲਏ? ਜਲਿਆਂਵਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਘਟਨਾ, ਕਿਵੇ 1947 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਆਪਣਾਂ ਖੁਦ ਦਾ ਰਾਜ ਨਾਂ ਮੰਗਿਆ, ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਮਗਰੋਂ 1966  'ਚ ਸੂਬਾ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਭਰਿਆ, ਜਦੋ ਜਹਿਦ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, 1984 ਦਾ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ, ਹਿੰਦੁ ਸਿੱਖ ਪਾੜਾ, ਅੱਜ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਪਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ 2002 'ਚ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹੋਕਾ ਦੇ ਦਿਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ 'ਚ ਚਿੰਤਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਤੇ ਅੱਗੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਲੈਤ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਜਗ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀ ਮਜਬੂਰਨ ਲੇਖ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਬੀ.ਬੀ. ਸੀ ਦੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਟਿਕਾਣੇ ਤੋ ਇਹ  ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Belief and Life
The most important thing in Sikhism is the internal religious state of the individual
Sikhs avoid superstitious behaviour, and pilgrimages, statues, buildings, and “blind” rituals. 
The Bare Essentials of Sikhism: Key Beliefs
Sikhism is a monotheistic religion
 emphasises social and sexual equality. It stresses the importance of doing good actions rather than merely carrying out rituals .
Keep God in heart and mind at all times
Live honestly and work hard
Treat everyone equally
Be generous to the less fortunate
Serve others
The Sikh place of worship is called a “Gurdwara” the gateway to the Guru.
The Sikh scripture is a book called the Guru Granth Sahib
Sikhism/ Sikh History
Quite distinct from Hinduism and Islam, .Sikhism was born in the Punjab which now falls into the present day states of India and Pakistan.
Militarisation of the Sikhs
Sikhism was well established by the time of Guru Arjan, the fifth Guru. However, during his time Sikhism was seen as a threat by the state and Guru Arjan was eventually executed for his faith in 1606.
The sixth Guru, Hargobind, started to militarise the community so that they would be able to resist any oppression. Aurangzeb, who used force to make his subjects accept Islam had the ninth Guru, Tegh Bahadur, arrested and executed in 1675
The Khalsa
The tenth Guru, Gobind Singh, recreated the Sikhs as a military group of men and women called the Khalsa in 1699, with the intention that the Sikhs should for ever be able to defend their faith. He established the Sikh rite of initiation (called khandey di pahul) and the 5 Ks which give Sikhs their unique appearance.
After the Gurus
The first military leader of the Sikhs to follow the Gurus was Banda Singh Bahadur. He led a successful campaign against the Moghals until he was captured and executed in 1716 In the middle of the century the Sikhs rose up again, and over the next 50 years took over more and more territory. In 1799 Ranjit Singh  captured Lahore, and in 1801 established the Punjab as an independent state. He proved an adept ruler of a state in which Sikhs were still in a minority. Although a devout Sikh, he took part in religious acts with Muslims and Hindus as well.
The Sikhs and the British Raj

The Sikhs got on well with the British partly because they came to think of themselves less as subjects of the Raj than as partners of the British. The British helped themselves get a favourable religious spin when they took control of the Sikh religious establishment by putting their own choices in control of the Gurdwaras. Good relations between Sikhs and British came to an end in 1919 with the Amritsar massacre when British troops commanded by General E H Dyer opened fire without warning on 10,000 people.
Some historians regard the Amritsar Massacre as the event that began the decline of the British Raj.
The Partition of India
When British India gained its independence in 1947. The Sikhs felt badly treated and reluctantly chose to join India. The Sikhs were unable to demand their own state, because there were too few of them to resist Pakistan's claim to the Punjab. Only by siding with India were they able to keep part of the Punjab.
A State of Their Own
The Sikh ambition for a state of their own was something that India would not concede. To do so would have allowed communalism. However, in 1966, after years of Sikh demands, India created Punjab as a state with a Sikh majority. This was not enough to stop Sikh anger  the unfair way in which they thought India had set the boundaries of the new state.
Sikhism Sikh History - 4
The Invasion of the Golden Temple

As Sikh discontent grew, the conflict gradually changed from a purely political into a confrontation between Hindus and Sikhs; and then to real violence A Sikh preacher called Jarnail Singh Bhindranwale became the leader of the most disaffected of the Sikhs. He was often portrayed as representing all Sikhs, although, actually, he did not.
 In June 1984 Indian troops launched “Operation Bluestar”. They attacked the Golden Temple Complex, killing many of those inside, and seriously damaging the buildings.
The Assassination of Indira Gandhi

This invasion of the holiest place of the Sikhs infuriated many Sikhs, even the non-militant. They saw the Indira Gandhi,  as a deliberate persecutor of the Sikh faith and community. In October 1984, Indira Gandhi was assassinated by 2 of her Sikh bodyguards.
Anti-Sikh Riots Kill Thousands
Four days of anti-Sikh rioting followed in India. Newspapers and human-rights groups put the death toll between 10,000 and 17,000. Sikhs are still resentful that action has not been taken against all those who were responsible.For several years militant Sikhs responded by killing members of the Hindu community and a number of Sikh political leaders who opposed them.The anger and frustration dominated Sikh politics until the mid-1990s.
The Current Position
The 300th anniversary of the Sikh Khalsa in 1999 changed the Sikh community. It was covered positively and approvingly in the Indian and world press, which did much to restore Sikh confidence that they were appreciated for their true worth.The Punjab is presently peaceful, although in the last two or three years, the rise of Hindu nationalism, and renewed claims that Sikhism is nothing more than a Hindu sect have given Sikhs cause for alarm.M

Continue Reading | comments

ਦਫਤਰ ਖੋਹਲੇ ਟਾਊਟ ਦਲਾਲਾਂ, ਸੰਤ ਸਾਧੂਆਂ ਚਕਲੇ -ਚਰਾਗ ਹੁਸਨੁਲ

ਦਫਤਰ ਖੋਹਲੇ ਟਾਊਟ ਦਲਾਲਾਂ, ਸੰਤ ਸਾਧੂਆਂ ਚਕਲੇ,
-ਚਰਾਗ ਹੁਸਨੁਲ
ਲੋਕਾ ਵੇ ਹੁਣ ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ
ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੱ ਲੋੜ ਵੋਟ ਦੀ,
ਨਿੱਤ ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਹੀ ਰੋਣਾ,
ਮਾਰਧਾੜ ਤੇ ਫੜੋ ਫੜੀ ਕਰ,
ਜਿੱਤ ਲਵੋ ਜੇ ਚੋਣਾਂ।
ਭੰਨ ਤੋੜ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤੇ
ਜਿਸ ਕਰਨੇ ਸਿੱਖ ਲਏ ਕਾਰੇ,
ਦਾਰੂ ਸਿੱਕਾ ਦਾਰੂ ਸੱਭ ਦਾ,
ਕੰਮ ਬਨਾਉਂਦਾ ਸਾਰੇ।
ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਖੋਟਾਂ ਰਲੀਆਂ,
ਖੋਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਖੁੱਭੇ,
ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀਓਂ ਲੋਕੀਂ ਰੁੜ੍ਹ ਗਏ,
ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ।
ਸੀ ਵੋਟ ਮਨੁੱਖੀ ਰਾਏ ਜਮੀਰੀ,
ਕਿਵੇਂ ਵੋਟ ਦੀ ਹੋਈ ਖੁਆਰੀ,
ਪਏ ਘਰ ਘਰ ਗਲੀਆਂ ਹੋਕੇ ਦੇਂਦੇ,
ਬੋਲੀਆਂ ਲਾਉਣ ਵਿਉਪਾਰੀ।
ਲਾ ਬਹਾਨੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਦੇ,
ਢਿੱਲ ਐਨੀ 'ਚ ਕੀਤੀ।
ਵਿਉਪਾਰੀਆਂ ਪਾ ਲਈ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ,
ਵਿਚ ਹਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ।
ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਰਾਜ ਦੇ ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ ਨੇ,
ਇਕ ਚਿਤ੍ਰ 'ਚ ਭਰਿਆ ਜਾਦੂ,
ਸਿੱਧਾ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਸਾਧੂ ਦਿੱਸੇ,
ਉਲਟਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਡਾਕੂ।
ਲੋਕ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮੌਜਾਂ ਵੇਖੋ,
ਹੋਈ ਕਿੰਨੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਅਵਾਮੀ।
ਚੋਰ ਉਚੱਕੇ ਡਾਕੂ ਰਲ ਗਏ,
ਆ ਰਲ ਗਏ ਵਿੱਚੇ ਸਵਾਮੀ।
ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬਾਬੇ ਬਾਪੂ,
ਠੱਗਣੀਆਂ ਦੇ ਮਾਤਾ,
ਪਾਪ ਕਪਟ ਦਾ ਸਾਗਰ ਭਰਿਆ,
ਰਿੜਕੇ ਕੌਣ? ਸੁਜਾਤਾ।
ਭੰਗ, ਧਤੂਰਾ, ਸੁੱਖਾ, ਦਾਰੂ,
ਸੀ ਬੀਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਹਾਲੇ,
ਨਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਨੇ
ਔਰਤ, ਅਰਥ ਘੁਟਾਲੇ।
ਢਿੱਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਹ ਮਸ਼ੀਨ
ਖਾ ਗਏ ਖਾਜੇ ਸਾਰੇ,
ਬੋਫਰ ਤੋਪਾਂ ਬੈਂਕ ਦੀ ਨਕਦੀ,
ਮੱਝਾਂ ਗਉਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ।
ਦੁੱਧ ਮਲਾਈ ਘਰ ਦੀ ਰਬੜੀ,
ਲੱਲੂ ਛੱਡਕੇ, ਖਾ ਗਿਆ ਚਾਰਾ,
ਡੰਗਰ ਗਾਈਆਂ ਭੁੱਖੇ ਮਰ ਗਏ,
ਕਿਆ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਹਮਾਰਾ।
'ਸ਼ਰਮ ਹਯਾਅ ਨੂੱ ਲੰਬੂ ਲਾ ਕੇ,
ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਜੇ ਨਮਾਜ਼ਾਂ
ਰੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗੂ ਗਾਹਕ ਬੁਲਾਵਣ,
ਦੇ ਦੇ ਉਂਚੀ ਅਵਾਜ਼ਾਂ।
ਹਾਕਾਂ ਮਾਰਨ ਸੌਦੇ ਲੈ ਲਉ
ਆ ਜਾਓ ਕੰਮ ਕਰਾ ਲਓ।
ਆਜ਼ਾਂਦੀ ਦੀ ਏਸ ਦੁਕਾਨੋਂ,
ਫਾਇਦੇ ਤੁਰਤ ਉਠਾ ਲਉ।
ਦਫਤਰ ਖੋਹਲੇ ਟਾਊਟ ਦਲਾਲਾਂ,
ਸੰਤ ਸਾਧੂਆਂ ਚਕਲੇ,
ਉਨਤੀ, ਬਦਲੀ, ਤੁਰਤ ਕਰਾਵਣ,
ਨਕਦ ਰੁਪੈ ਦੇ ਬਦਲੇ।
ਬਾਬਿਆਂ, ਬਾਪੂਆਂ ਸੰਤਾਂ ਰਲ ਕੇ,
ਘੇਰ ਲਈਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ,
ਕੁਲ ਅਫਸਰ ਮੰਤਰੀ ਪਿੱਛੇ ਲਾ ਲਏ,
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੋਤਸ਼ੀ ਟੂਣੇਕਾਰਾਂ।
ਘਪਲੇ, ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ
ਕਰਾਉਣ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਨਿਪਟਾਰਾ,
ਸਣੇ ਇਨਕਵਾਰੀ ਸੀ ਬੀ ਆਈ ਦੀ,
ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ।
ਪੰਪ ਵੀ ਦੇਂਦੇ, ਚੁਲ੍ਹਾ ਗੈਸ ਵੀ
ਸਣੇ ਕੈਰੋਸੀਨ ਆਜੰਸੀ,
ਬਣੇ ਬਨਾਏ ਫਲੈਟ ਦੁਕਾਨਾਂ,
ਵਿਚ ਬਦਲੇ ਨਕਦ ਕਰੰਸੀ।
ਖੁਲ੍ਹ ਅਤੇ ਫਿਰ ਢਿੱਲ ਦੀ ਨੀਤੀ,
ਨਿਯਮ ਢਿੱਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ,
ਕਣਕ ਵੇਚ ਲਉ, ਦੇਸ਼ ਵੇਚ ਲਉ,
ਨਾਂ ਰੋਕ ਕਿਸੇ ਦੇ ਉਤੇ।
ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਇਕ ਤੰਬੂ ਚੋਂ
ਟੀਚਰ ਬਣਦੇ, ਬਣਦੇ ਵਿਚ ਪਟਵਾਰੀ,
ਭੇਟਾ ਦਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਲੇ
ਅਫਸਰ ਬਨਨ ਸਿੱਧੇ ਸਰਕਾਰੀ।
ਲਉ ਜੇਲ੍ਹ ਨੂੱ ਜਾਂਦੇ ਚੋਰ ਨੂੱ ਵੇਖੋ
ਕਿਵੇਂ ਉਂਚਾ ਹੱਥ ਹਿਲਾਵੇ,
ਜਿਉਂ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਨੂੱ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ
ਲਾੜਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾਵੇ।
ਗੁਟੋਂ ਫੜਿਆ ਚੋਰ ਨੂੱ ਮਾਲਕ,
ਅਗੋਂ ਚੋਰ ਇਉਂ ਟੋਕੇ,
ਮੇਰਾ ਵੀ ਹੈ ਹੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ,
ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਤੂੰ ਰੋਕੇਂ।
ਹੱਤਕ ਦਾਹਵਾ ਕਰਾਂ ਕਚਹਿਰੀ,
ਹੱਥ ਹਟਾ ਲਏ ਪਿੱਛੇ,
ਹੁਕਮ ਕਰੇਗੀ ਜੋ ਅਦਾਲਤ
ਮੰਨਾਂਗਾ ਸਿਰ ਮੱਥੇ।
ਨੀਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਵਾਲਿਓ ਉਂਚਰੋ,
ਬੋਲੋ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰੋ,
ਰਿਸ਼ਵਤ ਕਰ ਲਏ ਹੋਰ ਤਿਖੇ ਡੰਗ 
ਨਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੱ ਮਾਰੋ।
ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਮਰ ਰਹੇ,
ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਉਪਾਰੀ,
ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਤੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ,
ਵਧਦੀ ਜਾਏ ਸਰਦਾਰੀ।
ਘਟਦੀ ਕੀਮਤ ਵੇਖ ਰੁਪੈ ਦੀ,
ਘਬਰਾਹਟ 'ਚ ਨੇਤਾ ਪੈ ਗਏ,
ਬਦਲ ਰੁਪੈ ਡਾਲਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ,
ਉਹ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਲੈ ਗਏ।
ਅੱਜ ਨਾਦਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੇ ਲੁਟੇਰੇ,
ਅਫਸਰ, ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਵਿਉਪਾਰੀ,
ਹੂੰਝ ਸਮੇਟ ਜੋ ਨਕਦੀ ਲੈ ਗਏ
ਸਵਿਸ ਬੈਂਕਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੀ।
ਅੰਨ੍ਹੀ ਮੱਚ ਗਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ,
ਨਾਂ ਰਿਹਾ ਕਿਸੇ ਤੇ ਕਾਬੂ,
ਜਨਤਾ ਰਾਜਪਾਲ ਮੰਤਰੀ ਅਫਸਰ
ਹੋ ਗਏ ਸੱਭ ਬੇਕਾਬੂ।
ਲੋਕਾ ਵੇ ਉਂਠ ਜਾਗ ਸੰਭਲ ਤੂੰ,
ਫਿਰ ਪੜ੍ਹ ਬੀਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਨੂੱ,
ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਿਤੇ ਰੁਲ ਨਾਂ ਜਾਈਂ,
ਕਰ ਯਾਦ ਬੀਤੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨੂੱ।
ਤੂੰ ਮੁਲਕ ਦਾ ਵਾਰਸ
ਤੂੰ ਘੁਲਿਆ ਘੋਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ।
ਕਿਉਂ ਕਾਣੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇਰੀ ਨੀਯਤ
ਤੇ ਰਾਹ ਆ ਮਲਿਆ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ।
ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਚੋਂ ਬਦਬੂ ਪਈ ਆਵੇ,
ਖੇਤਾਂ ਅੰਨ੍ਹ ਭੰਡਾਰਾਂ ਚੋਂ,
ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ॥ਹਿਰ ਹੋ ਗਿਆ,
ਵਾਹ! ਬੰਦਿਆ ਬਈ ਤੇਰੇ ਧੰਦੇ,
ਦਿਸਨ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਲੱਗਣ ਚੰਗੇ,
ਬਨ ਕੇ ਭੋਲਾ ਨਾਲ ਸੁਆ ਲਏ,
ਲਾਹ ਲਏ ਸਭ ਕੁਛ ਕਰਦੇ ਨੰਗੇ।
ਚਾਰ ਆਨੇ ਦੀ ਟੋਪੀ ਲੈ ਕੇ,
ਕੱਜ ਲਏ ਸਿਰ ਨੂੱ ਬਨ ਜਾ ਨੇਤਾ,
ਹੱਥ ਮਾਰੀ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਕੰਮੀ,
ਭੁਲ ਨਾ ਜਾਈਂ ਰਖੀ ਚੇਤਾ।
ਛੋਟੇ ਕੰਮੀ ਹੋਏ ਨਮੋਸ਼ੀ,
ਕੰਮ ਵੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ,
ਮਾਲ ਮਾਰੀਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਮੋਟਾ,
ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਤਾਂ ਚੱਲੇ।
ਵੰਡ ਖਾਣ ਦਾ ਢੰਗ ਸੁਚੱਜਾ,
ਤੇ ਵੰਡਦਿਆਂ ਜੋ ਸੰਗੇ,
ਹਿੱਸਾ ਪੱਤੀ ਜੋ ਕਰਨਾ ਖਾਂਦੇ
ਉਹ ਨਾ ਲਗਣ ਗੁਰਾਂ ਨੂੱ ਚੰਗੇ।
ਕਰੋ ਇਕੱਠਾ ਰਲ ਮਿਲ ਸਾਰੇ,
ਛਕੋ ਛਕਾਉ ਮਿਲਕੇ,
ਝੋਲੀ ਅੰਦਰ ਪਾ ਕੇ ਵੰਡੋ,
ਨਾ ਵੇਖੇ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਲਕੇ।
ਨੇਤਾ ਬਾਪੂ, ਚਾਚਾ ਮੇਰੇ,
ਮੇਰੇ ਅਫਸਰ ਸਹੁਰਾ ਸਾਲਾ,
ਕੀਹ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਾਰਾ,
ਨਾਂ ਜੇ ਕਢਿਆ ਇਹਦਾ ਦਿਵਾਲਾ।
ਮਾਨ ਕਰੇਂ ਤੇ ਬਨੇ ਉਚੇਰਾ
ਚੜ੍ਹ ਬੈਠੇਂ ਕੁਰਸੀ ਉਤੇ
ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸ਼ਰਮ ਨਾ ਆਵੇ,
ਤੂੰ ਥਲਿਓਂ ਪੈਸਾ ਚੁੱਕੇਂ।
ਛਡਣ ਲਗਿਆਂ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੱ ਛੱਡੇ
ਮੰਗਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਮੰਗੇ
ਸਬਰ ਸਬੂਰੀ ਦੋਵੇਂ ਰੁੜ੍ਹ ਗਏ,
ਤੈਨੂੱ ਵੇਖਕੇ ਰੱਬ ਵੀ ਸੰਗੇ।
ਰਿਸ਼ਵਤ ਵਿਚ ਉਧਾਰ ਨਾ ਕਰੀਏ,
ਤੇ ਨਾਂ ਇਸ ਨੂੱ ਲਮਕਾਈਏ,
ਰੱਖੀਏ ਭੇਦ ਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦਲਾਲਾਂ,
ਨਕਦੋ ਨਕਦ ਮੁਕਾਈਏ।
ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਦੇ ਭਲਕ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ
ਛੇਤੀ ਮਾਰ ਲਓ ਮਾਰਾਂ,
ਕੀਹ ਪਤਾ ਤੇਰੀ ਬਦਲੀ ਹੋ ਜਾਏ,
ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਦਲ ਜਾਣ ਸਰਕਾਰਾਂ।
ਅੱਜ ਹੋਣ ਨੀਲਾਮੀ ਥਾਣੇ ਏਥੇ,
ਹੋਣ ਨੀਲਾਮੀ ਦਫਤਰ,
ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਮੁੱਲ ਨੇ ਪੈਂਦੇ,
ਵਿਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਅਫਸਰ।
ਇਥੇ ਵਿਕਣ ਵਿਧਾਇਕ, ਵਿਕਣ ਮੱਤਰੀ,
ਇਥੇ ਵਿਕੇ ਗਰੰਥ ਤੇ ਗੀਤਾ,
ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਸੌਂਹਾਂ ਚੁਕਣ
ਨਾਨਕ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ।
ਕਿਹੜੇ ਖੁਆਬੀ ਖੂਨ ਡੋਹਲਿਆ,
ਸੀ ਕਿਸ ਲਈ ਵਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ,
ਮੁਲਕ ਕਿਹੜੇ ਲਈ, ਲਈ ਆ॥ਾਦੀ,
ਜੋ ਅੱਜ ਵਿਕੇ ਪਈ ਵਿਚ ਦੁਕਾਨਾਂ।
ਬੇਨਤੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਸੁਣਦਾ,
ਨਾ ਫਰਿਆਦ ਨੂੱ ਕੋਈ ਮੰਨੇ,
ਡੰਡਾ ਦਾਰੂ ਸਦਾ ਪਾਪ ਦਾ
ਭਰੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਭੰਨੇ।

Continue Reading | comments

Slaughter in the Name of Religion - Harsh Mander & Salman Rushdie

The Gujrat Massacre termed as Riots

 Harsh Mander

 

 Images from Indian Express site

Numbed with disgust and horror, I return from Gujarat ten days after the terror and massacre that convulsed the state. My heart is  sickened, my soul wearied, my shoulders aching with the burdens of  guilt and shame.
 As you walk through the camps of riot survivors in Ahmadabad, in  which an estimated 53,000 women, men, and children are huddled in 29 temporary settlements, displays of overt grief are unusual. People clutch small bundles of relief materials, all that they now own in  the world, with dry and glassy eyes. Some talk in low voices, others busy themselves with the tasks of everyday living in these most basic of shelters, looking for food and milk for children, tending the wounds of the injured. 
 But once you sit anywhere in these camps, people begin to speak and their words are like masses of pus released by slitting large festering wounds. The horrors that they speak of are so macabre, that my pen falters in the writing. The pitiless brutality against women and small children by organised bands of armed young men is  more savage than anything witnessed in the riots that have shamed this nation from time to time during the past century.
 What can you say about a woman eight months pregnant who begged to be spared. Her assailants instead slit open her stomach, pulled out her foetus and slaughtered it before her eyes. What can you say about a family of nineteen being killed by flooding their house with water and then electrocuting them with high-tension electricity.
 What can you say?
 A small boy of six in Juhapara camp described how his mother and six brothers and sisters were battered to death before his eyes.
A police constable directed a young woman and her three month old son,to ‘safety’ and she found herself instead surrounded by a mob which doused her with kerosene and set her and her baby on fire.
 There are reports every where of gang-rape, of young girls and women, often in the presence of members of their families, followed by their murder by burning alive, or by bludgeoning with a hammer and in one case with a screw driver.
In Ahmedabad, most people I met - social workers, journalists,  survivors - agree that what Gujarat witnessed was not a riot, but a  terrorist attack followed by a systematic, planned massacre, a pogrom. Everyone spoke of the pillage and plunder, being organised  like a military operation against an external armed enemy. An initial truck would arrive broadcasting inflammatory slogans, soon followed by more trucks which disgorged young men, mostly in khaki shorts and saffron sashes. They were armed with sophisticated explosive materials, country weapons, daggers and trishuls.
The leaders were seen communicating on mobile telephones from the riot venues, receiving instructions from and reporting back to a co-ordinating centre. Some were seen with documents and computer  sheets listing Muslim families and their properties. They had detailed precise knowledge about buildings and businesses held by members of the Muslims. This was not a  spontaneous upsurge of mass anger. It was a carefully planned pogrom.
  The trucks carried quantities of gas cylinders. Rich Muslim homes and business establishments were first systematically looted, stripped down of all their valuables, then cooking gas was released from cylinders into the buildings for several minutes. A trained member of the group then lit the flame which efficiently engulfed the building. In some cases, acetylene gas which is used for welding steel, was employed to explode large concrete buildings. Mosques and dargahs were razed, and were replaced by statues of Hanuman and saffron flags. Some dargahs in Ahmedabad city crossings have  overnight been demolished and their sites covered with road building  material, and bulldozed so efficiently that these spots are indistinguishable from the rest of the road. Traffic now plies over  these former Dargahs, as though they never existed.
The unconscionable failures and active connivance of the state police and administrative machinery is also now widely acknowledged. The police is known to have misguided people straight into the hands of rioting mobs. They provided protective shields to crowds bent on pillage, arson, rape and murder, and were deaf to the pleas of the desperate Muslim victims, many of them women and children. There have been many reports of police firing directly mostly at the minority community, which was the target of most of the mob violence. The large majority of arrests are also from the same community which was the main victim of the pogrom.
 As one who has served in the Indian Administrative Service for over  two decades, I feel great shame at the abdication of duty of my eers in the civil and police administration. The law did not require any of them to await orders from their political supervisors . The law instead required them to act independently, fearlessly, impartially, decisively, with  courage and compassion. If even one official had so acted in Ahmedabad, she or he could have deployed the police forces and  called in the army to halt the violence and protect the people in a matter of hours. No riot can continue beyond a few hours without  the active connivance of the local police and magistracy. The blood of hundreds of innocents are on the hands of the police and civil authorities of Gujarat, and by sharing in a conspiracy of silence, on the entire higher bureaucracy of the country.
 I have heard senior officials blame also the communalism of the police constabulary for their connivance in the violence. This too is a thin and disgraceful alibi. The same forces have been known to act with impartiality and courage when led by officers of professionalism and integrity. The failure is clearly of the leadership of the police and civil services. The newspapers reported that at the peak of the pogrom, the gates of Sabarmati Asram were closed to protect its properties, it should  instead have been the city’s major sanctuary.
The state, which bears the primary responsibility to extend both protection and relief to its vulnerable citizens, was nowhere in evidence in any of the camps.
 There are no voices like Gandhi’s that we hear today. There is much that the murdering mobs in Gujarat have robbed from  me. One of them is a song I often sang with pride and conviction. The words of the song are:
 Sare jahan se achha
 Hindustan hamara.
 It is a song I will never be able to sing again- Harsh Mander

Continue Reading | comments (1)

FRUSTRATED, THE SIKH YOUTH CUT HAIR

 FRUSTRATED, THE SIKH YOUTH CUT HAIR

ਆਪਣੇ ਲੀਡਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼, ਜਵਾਨ ਕੇਸ ਕਟਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ

After the defeat of Sikh rising many of our young boys [and a few girls also] are rebelling right against the religion and cutting their hair though some of them feel that they look smarter that way. Gurinder Singh Johal has carried out a survey to know the reasons. We find they are disgusted with their leaders though most have respect for humanitarian religion of Nanak. We give students' views followed by our comments in etalics..1.Sikhism has very lofty concepts and I confess I can't reach to that height.-Gurdip Singh Padda, BA-III Khalsa Col, Amritsar.

[So you want to be a bad man.]

2. Religion means observation of certain principles. It is not necessary that you attain those principles after you are baptised or you show your externals.-Swinderpal Singh B. Tech. GNDU Amritsar.

[Principles will have to be practised while externals is a part of the discipline, like a soldier obeys and wears uniform as well]

3. Humanism is the best religion. How to live life, should we learn it from your leaders? -.Iqbal Dhillon, MA [Pol.Sci.] GNDU Amritsar.

[Every religion has its own values. For example Mannu's Brahminism is very discriminatory towards the so called shudras. Then Islam is very  harsh towards unbelievers or kafirs.  It is Sikhism that says every living being is a part of the greater God and the body is the real temple/church/mosque/Gurdwara.]

4.It is none of my concern what the religion says. But as a girl I know we have to present an attractive personality for matrimonial prospectuses.-Miss Rajbir Dhillon-MBA GNDU Amritsar.

[Even the modern beauty contests have ultimately come to the realise that real beauty lies inside, in the intellect, in the behaviour and your  outlook. Religion teaches you the secret of  life.]

5.I am proud of Sikhism but at the same time I am disgusted to see our preachers who give a very distractive image. -Harry Gill, E.Com Khalsa College, Amritsar.

[Search your ideals in Guru Nanak or Guru Gobind Singh or Sahibzada Fateh Singh [Who voluntarily laid down his life at the raw age of 7 years] and not those corrupt jathedars.]

7.I am devout Sikh and I do path everyday. I believe Guru never prohibited cutting hair.-Mandeep Kaur, BA-III, S.N.College Amritsar.

[No you are mistaken. Our lords have very categorically commanded through their 'hukamnamahs'  not to defile the hair; a gift of nature.]

8.I come from Mukatsar where there is no preaching of Sikhism. Our preachers are in a race for money. Unfortunately whatever the little number of our preacher, they are all illiterate. .-S.S.Sandhu, MBBS  SGRD Medical College, Amritsar.

[We are happy you have hit at the root of the problem. Guru said only the blessed intelligent will understand Gurbani. The one who could not get proper education and thereby no job finally learns to read and recite Gurbani and becomes granthi.

Jatha raja tatha praja. As the ruler so are the ruled. There is overall degradation in values because people have forgotten religion.]

9.Guru Gobind Singh ordered his Sikhs not to cut hair because it was the need of the hour. Now where is the need?-Gurinder S.  Sahota; MBBS -Govt Med. Col. Amritsar.

[The concept of Nanak is beyond the boundaries of time and space. In what way the world is different today? The religion  or the good was then under attack whereas the invasion is now intensified but in a very concealed way. You see all the films and TV serials show Sikh a cleanshaven man while his name bears the suffix of Singh.]

10. Guru's main command to the Sikhs was to shed their ego. Are not our baptised Sikhs more egoistic? So what is the use of hair?-R.S.Bhullar MBBS SGRD Medical College, Amritsar.

[It is really sad if a baptised Sikh gives more importance to externals than the true behaviour.  Keeping hair intact is the injunction of Guru.]

11.Religion should be flexible. Our Gurus were not fanatic.-Gagandeep S. Bhullar B.Sc. Agr. Khalsa Col., Amritsar.

[A true religious person will not be fanatic. He loves all including his enemies even. But religion can't teach flexibility. It can't suggest that at times you can tell lies, steal  or be corrupt.]

 12. We want to look smart and younger and you know why? [To attract girls]--Maninder Singh,10th  and  Charanjeet Singh 10th SSSS School and Amardeep Singh 12th Khalsa College Amritsar.

[You are mistaken if you feel that you look younger by cutting hair. Do you feel Vajpayee looks younger than Captain Amrinder Singh?.  One can't hide ones age by cutting hair.]

13.Our those friends who had trimmed their hair would tease us and call us 'Baba'.-Vikramjeet Singh BA_II, Bhupinder Singh BA-II  Khalsa College Amritsar

[In fact some  people cultivate jealousy towards those who are complete.'If I am corrupted why should he escape?'  They don't want that you should be better than them. so they would coin such terms.]

14.There always have been revolutions against rigidity and fanaticism and there is a need for one in Sikhism too. Why are Radhasoamis flourishing because they are liberal.-Prabhjot Singh, BA_II Khalsa,College Amritsar

[You are mistaken Guru Nanak raised his cry against fanaticism. Religion teaches love, truthful and rightful living. Even Radhasoamis prohibit their followers from drinking. But it is strange they don't forbid from smoking. Basic feature of Sikhism is submission to the will of God through good deeds and no special postures, dresses and  ceremonies. But our respected Radha Soamis suggest certain postures and samadhis and their Guruji wears white cloths. What is that?] 

15.I had health problem and I had to cut my hair. -Jaspinder Singh B.Sc. -II Khalsa College- Amritsar

[Parts of our body are complimentary to each other. They are in perfect harmony. Skin is never allergic to its own hair. Some times people have nail disease. The hair glands can  develop infections. Thus it is most likely that your problem is 'deep rooted'.]

16.You create some example and we will follow you. Sant Bhindranwale was a man and people flocked towards him. -Sukhdeep Singh B.P-II, GNDU Amritsar

 [Why you expect that  some one of your class should come and lead you. Is example of Sahibzada Fateh Singh not adequate.]

18.I want to look smart. You  convince me that I will look better with hair and I do that.  I haven't come across a single book preaching the tenets of the religion where as others are distributing free. Jatinderpal Singh BPT-II,GNDU Amritsar

[Arnold Toynbee the Nobel laureate scholar once wrote, 'The most handsome person of the world is a Sikh, the complete Sikh.' The same Toynbee when saw some clean-shaven Sikhs with the turban said, 'The ugliest person on the earth is a Sikh who has defied his face.'

There have been several surveys in the West where the girls said that they liked bearded men more. Unfortunately the mainstream media in India is out to finish Sikhism and thus the media gives a very ugly image of the Sikhs. Most jokes are being coined on Sikhs. You are right. We have learnt that that the Govt doesn't the SGPC  to start their own channel.]

20. Sikhism is the best religion of the world. But  Sardar turban dealer in Amritsar is cheating the Sikhs.-Deshpal Singh 12th DAV college Amritsar

 [Would you give up food if your grocer is a cheat?]

21.What is special in Sikhism that is not there  in other religion?-Roop Sidhu and Amanpreet Kaur B.Tech. GNDU Amritsar

 [A religion that tells you to love all and  to live a respectful and happy life without any worries, illusions, ceremonies and ritu

Continue Reading | comments

ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਵਰਗਾ ਸੀ (The Rule of Sikh Misls)

ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਵਰਗਾ ਸੀ

From Warrior Saints by Amandip Singh Madra & Parmjit Singh

1850 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਲਿਖਵਾਈ ਗਈ ਪੁਸਤਕ ਸੈਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਬੜੇ ਰੌਚਿਕ ਵੇਰਵੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਵਰਗਾ ਸੀ ਸੁਚ ਜੂਠ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਮਾਸ ਖਾ ਲੈਂਦੇ, ਵਿਧਵਾ ਭਰਜਾਈ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਭੰਡੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਾਰੀ ਮਿਸਲ ਸਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਨਾਢ ਆਦਮੀ ਕੋਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਐਂਵੇ ਥੋੜੀ ਕੈਦ।ਜਦੋਂ ਸੰਨ 1849 ਈ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਸਤੀ ਖੁਹਾ ਕੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ਼-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਅਮਲਾ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਮਲੇ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਨਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਬਾਬੂਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਨੂੰ ਉਲੀਕਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਤੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖਕ ਰਾਏ ਕਾਲੀ ਰਾਏ, ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਤੁਲਸੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਅਰਥਾਤ ਸੈਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਿਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਲੀਆ ਜਾਂ ਬੰਦੋਬਸਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਨ। ਕਾਲੀ ਰਾਏ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਅਗਰਵਾਲ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਚਿਲਕਾਣਾ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੁੱਝ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਥੌੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਬਾਈ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਲੇਖ ਹਨ। ਭੂਗੋਲਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸੁਲੇਮਾਨ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੀਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਹਿਮਾਲੀਆਂ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੀਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮਾਜੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਂੋ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਉਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾ ਕੇ ਲਗਭਗ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ
ਸੰਨ 1854 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵੱਸੋਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਜ਼ਿਲਾ ਵਾਰ, ਤਹਿਸੀਲ ਵਾਰ, ਪਰਗਣਾ ਵਾਰ ਆਦਿ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਜ਼ਿਲੇ, ਤਹਿਸੀਲ ਤੇ ਪਰਗਣੇ ਦੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਆਬਾਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰੇਣੀ ਵੰਡ ਸਮੇਤ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਬਕ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ ਅਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਚੋਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਾਚਾਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਿੰਝ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦੇ ਕੀ ਕੀ ਸਾਧਨ ਸਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਬਾਗ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸੁਗਾਤਾਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਚਾਲੂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾ-ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਨਾਪ ਤੋਲ ਦੇ ਜੌ ਪੈਮਾਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਾਲੂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਹਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਵਾਜਾਈ ਤੋ ਢੂਆ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕੇਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਸੜਕ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲੋੜੀਦੀਂ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੀ ਕੀ ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਸਤਰ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸੈਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਸੂਚਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਤੇ ਉਦਯੋਗਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਹਾਲ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਾਲੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਬਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਰ ਤੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅੱਡ ਅੱਡ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹੱਕਾਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਕਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚੌਖੀ ਅਤੇ ਬੜੀ ਕੀਮਤੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਮੁਹੱਯਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ਼ਨਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖ
ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੋ ਹਰ ਪਰਗਣੇ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਚੌਖੀ ਤਫਸੀਲ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਸ਼ਨਕ ਪੱਖ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਖ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਹੇਠਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬੜੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ :-
1. ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ (1836-1842) ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਬੰਧ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। 1856 ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਸੰਧੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੈਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਚੌਖੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
2- ਸਤਲੁਜ-ਉਰਾਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।
3-ਐਂਗਲੋ ਸਿੱਖ ਯੁਧਾਂ ਦੇ ਦੋਰਾਨ ਸਤਲੁਜ-ੳਰਾਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਕੀ ਰਵੱਯਾ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੈਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਫੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੱਖ
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਧਰਮ ਸਨ: ਹਿੰਦੂ, ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ । ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਸੈਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਹਿਮਾਂ, ਭਰਮਾਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੇ ਰਹੁ-ਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਬਕ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਥਈ ਲੋਕ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਸਮਾਧਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਪੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਸਨ। ਗੁੱਗੇ-ਪੀਰ ਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਕਾਫੀ ਸਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੋਲੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਭੇਟਾਂ ਚੜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਧਾਰਮਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਸੈਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਚੌਖਾ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਹਿਮਾ-ਭਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਜੋ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪੂਜਾ ਅਸਥਾਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਬਕ ਹਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਉ ਇਹ ਹਨ:-ਕਾਂਗੜੇ ਦਾ ਜੁਆਲਾ ਮੁੱਖੀ ਮੰਦਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਪਾਕਪਟਨ ਦੀਆਂ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹਾਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਕ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਆਮ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਤਫਸੀਲ ਸੈਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇੰਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੌਰ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਮੇਲੇ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਉੱਘੇ ਪੀਰਾਂ ਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਕਾਹਾਂ ਤੇ ਲਗਦੇ ਸਨ।
ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ
ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਥੇ ਬਾਕੀ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਾਧ-ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਿਹਾਇਸ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਵਿਚ ਸਫਾਈ ਜਾਂ ਗੰਦਗੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ, ਅੱਡ ਅੱਡ ਜਾਤਾਂ, ਗੋਤਾਂ ਜਾਂ ਕਬੀਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤਖ ਦਿਸਤਾ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਔਰਤ ਦੀ ਘਰ ਵਿਚ ਪਜ਼ੀਸ਼ਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਆਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜਰੂਰੀ ਤੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਚੌਣਵੇਂ ਰਈਸੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਤਲੀ ਸ੍ਰ.ੇਣੀ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਉਹੀ ਸਮਾਜ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਮੁੱਢਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚੌ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋ ਅੰਗਰੇਜੀ ਸਕੂਲ, ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ, ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਚਾਰ-ਕੇਂਦਰ, ਨਵੀਂ ਡਾਕ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਤੇ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਿਲਸਲਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਰ ਤੇ ਵਰਣਨ-ਯੌਗ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਗ
ਇਹ ਭਾਗ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਰੁਟੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋ ਜੋ ਖਲਬਲੀ ਮਚੀ, ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸੈਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਰਾਏ ਕਾਲੀ ਰਾਏ ਖਾਲਸਾ ਫੋਂਜ ਦੇ ਆਕੀ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਖਲਬਲੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਜੋ ਰੋਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਯੁੱਧ, ਜੋ ਦਸੰਬਰ 1845 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਸੁਰੂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੋਰ ਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਤਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਦੀ ਹੈ। ਕਾਲੀ ਰਾਏ ਦੀ ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੇਜਸਵੀਂ ਤੇ ਦਿਆਲੂਆਖਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਇਤਹਾਸਕ ਭਾਗ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖ ਤੋ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਰੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ-ਕਾਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਕ ਭਰਪੂਰ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮਾਜੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਵੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਸੁਚੱਜਤਾ ਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। (ਫੋਜਾ ਸਿੰਘ)

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਧੜੇ ਸਨ: ਇਕ ਮਝੈਲ, ਜਿਹੜੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਮਲਵਈ, ਜਿਹੜੇ ਮਾਲਵੇ ਜਾਂ ਦੁਆਬਾ ਜਮਨਾਂ ਤੇ ਸਤਲੁਂਜ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਮਝੈਲ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਮਲਵਈਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਮਲਵਈਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਆਪ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਆਦਿ ਮਲਵਈਆਂ ਦੇ ਤੇਜ-ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਝੈਲ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਲਵਈਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ।
ਜੱਦ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਏ, ਤਾਂ ਸੱਭ ਪਾਸੇ ਆਪਾ ਧਾਪੀ ਤੇ ਗੜ ਬੜ ਮੱਚ ਗਈ। ਹਰੇਕ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸਾਂ ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਜਮਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਵੇਖੇ ਹਨ।
ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਉ ਦਾ ਹਾਲ
ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਤੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਲੁੱਟ ਕੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਜੱਥਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇਦਾਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦੇਣਾ ਪਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਖੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਂਙ ਸੁੱਚ-ਕਿਰਿਆ ਉਕਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵੀ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਘੋੜੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਥੇ ਉਹ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਮਜ੍ਹਬ ਵਾਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਪਿਆ ਵੇਖਦੇ ਸਨ, ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਪੰਜ ਛਿੱਤਰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਅਰਥਾਤ ਪੰਜ ਜੁੱਤਿਆਂ ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਹ ਰਸਮ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਿਹੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘੌੜੇ ਨੂੰ ਸੁੰਘਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਛੁਰੀ ਫੇਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਦ-ਭੇਂਟ (ਕਿਰਪਾਨ ਭੇਂਟ) ਕਰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੁ.ਸ਼ਾਕ ਗੰਵਾਰੂ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕੱਪੜੇ ਹਨ : ਦਸਤਾਰ, ਕਛਹਿਰਾ ਤੇ ਚਾਦਰ ਦੀ ਗਾਤੀ। ਮਕਾਨ ਬਣਾਣ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਮੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭੰਗ ਬਹੁਤ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਭੰਗ ਰਗੜਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਭੁਇੰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਮਾਫੀ ਵਿਚ ਦੇਂਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰੱਚੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਗਾਉਂਦੇ ਤੇ ਵਾਜਾ ਆਦਿ ਵਜਾਉਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਬਾਬੀ ਅਖਵਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਇੰ ਤੇ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਰਬਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੌਮ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।
ਖਾਣਾ ਪਕਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲਾਂਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਵਧਾਂਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਅਠਵੇਂ ਦਿਨ ਧੋਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਸੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੜਾਹ ਪਰਸ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੈ। ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਵਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵਾ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ ਸੌ, ਹਜਾਰ ਰੂਪੈ ਦਾ ਕੜਾਹ ਕਰਾਉਦੇਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜਦੇ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਕਰਪਾਨ ਫੇਰ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੱਭ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਛਾਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਫਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਭੇਂਟਾਂ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਭੇਟਾਂ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਦੇਣ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੱਚੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਾ ਪਾਠ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਉਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰਦੇ। ਜੇ ਅਜੇਤ ਹੀ ਲੱਥ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਕੜਾਹ ਪਰਸ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਤੇ ਤਨਖਾਹ (ਚੱਟੀ) ਭਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕਰੇਵੇ ਦੀ ਰਸਮ ਆਮ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰੇਵੇ ਨੂੰ ਚਾਦਰ ਪਾਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਛਹਿਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੱਦ ਤੱਕ ਦੂਜੀ ਕੱਛ ਨਾ ਪਾ ਲੈਣ, ਪਹਿਲੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਾਹੁੰਦੇ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਕਦੀਮੀ ਬਿਸਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਕਾ ਵਾਂਝੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਕੱਚੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਬੰਦੀ ਅਤੇ ਅਨਾਜ਼ ਬਾਬਤ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਕੱਚੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਬੰਦੀ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਬਾਬਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸੱਭ ਅਧਿਕਾਰ ਆਪ ਵਰਤਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਭੁਇੰ ਦੀ ਵਾਹੀ ਤੋਂ ਖਾਰਜ਼ ਕਰ ਦੇਂਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਆਬਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦੇ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਦਾਦ-ਫਰਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਕਦੀਮੀ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੁਇੰ ਦੀ ਵਾਹੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦਖਲ ਨਹੀਂ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਣ ਇਕ ਸੇਰ ਜਾਂ ਦੋ ਸੇਰ ਅਨਾਜ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਪਿਆ ਇਕ ਆਨਾ ਜ਼ਾਬਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਕ ਸਤਹਿਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਬਿਸਵੇਦਾਰ ਅਖਵਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਮਾਲੇ ਉਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲੜਾਈ-ਫਸਾਦ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਾਹਕਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇਦਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਿਰ ਨਫਾ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦਾਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਜੀਏ ਵਾਂਙ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸੂਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਨੇਮ ਕਾਨੂਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਤਲਾਫੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸੀ। ਜੇ ਬੰਦਾ ਧਨਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਕਸੂਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤੇ ਜੇ ਕੰਗਾਲ ਆਦਮੀ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਾਹਾ ਦਾ ਵੀ ਰਿਵਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਤਹਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਲ, ਅਰਥਾਤ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਪਾਸੋਂ ਕੁੱਝ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਪਿਡ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਬੂ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਹਦੇ ਪਾਸੋਂ ਲਹਿਣੇ ਵਾਲੀ ਰਕਮ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਚੰਗੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ ਜਾਂ ਚੰਗਾ ਕਪੜਾ ਪਹਿਨਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਸੌਖਾ ਵੇਖਦੇ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਫੌਰਨ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ। ਬੇੜੀਆਂ ਪਾ ਦੇਣੀਆਂ ਤੇ ਕੈਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਇਕ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇਦਾਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾ ਇਹ ਸਨ: ਸਰਦਾਰ, ਜੈ.ਲਦਾਰ, ਪੱਤੀਦਾਰ, ਤਾਬਿਆਦਾਰ, ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਮਾਫੀਦਾਰ। ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਜ਼ਾ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੱਭ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਿਸਲਦਾਰ ਉਹ ਅਖਵਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਅਪਣਾ ਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੇ ਤੇ ਜਦ ਚਾਹੇ, ਦੂਜੀ ਮਿਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਏ । ਜੈਲਦਾਰ ਉਹ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵੇਲੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੁੱਝ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਏ ਤੇ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਦਾਰ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣਾ ਇਲਾਕਾ ਲੈ ਲਏ ਤੇ ਜੋ ਖਰਚ ਆਵੇ, ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਪੱਤੀਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਵੀ ਦੇਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਨਿਓਂਦਾਰੇ ਵਾਂਙ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਵੀ ਦੇਂਦੇ ਸਨ। ਤਾਬਿਆਦਾਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸੇ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਰਹੇ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਾਬਿਆਦਾਰੀ ਵਿਚ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਉਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਗੀਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਮਾਫੀਦਾਰ ਉਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੁਇੰ ਦਾ ਕੋਈ ਟੁਕੜਾ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਭੁਇੰ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਮਾਫੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਬਤੀ ਤੇ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਨਿਯਮ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਦਬਾ ਪਾਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੋਂ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੇਵੇ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ‘ਦਲ‘ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।Ð

Continue Reading | comments